ხახულის ხატი

 

ხახულის ღვთისმშობლის ხატი (ხახულის კარედი) წარმოადგენს ქართული შუა საუკუნეების ჭედური ხელოვნებისა და ტიხრული მინანქრის უმნიშვნელოვანეს და მსოფლიოში უნიკალურ ძეგლს. ეს არის გრანდიოზული ტრიპტიქონი (სამკარედი ხატი), რომლის ზომებიც გაშლილ მდგომარეობაში 2 მეტრზე მეტ სიგანეს აღწევს. [1]

ძირითადი ფაქტები ხახულის ხატის შესახებ:

• წარმომავლობა: ხატი თავდაპირველად ხახულის მონასტერში (დღევანდელი თურქეთის ტერიტორია, ტაო) ინახებოდა, საიდანაც მიიღო თავისი სახელწოდება. [1, 2]
• გადაბრძანება გელათში: XII საუკუნეში, თურქ-სელჩუკთა შემოსევების დროს, მეფე დავით აღმაშენებელმა სიწმინდე უსაფრთხოების მიზნით გელათის მონასტერში გადააბრძანა. ხატის ძვირფასი კარედის შექმნა და საბოლოო სახით მოჭედვა სწორედ დავით აღმაშენებლისა და დემეტრე I-ის პერიოდში დასრულდა. [1, 2, 3]
• აღწერილობა და მასალა: კარედი დამზადებულია ოქროს, ვერცხლისა და ოქროში დაფერილი ვერცხლისგან. იგი შემკულია მრავალი ძვირფასი ქვით, მარგალიტითა და ტიხრული მინანქრის (ხელოვნების უნიკალური ტექნიკა) 100-ზე მეტი ფირფიტით, რომლებიც სხვადასხვა პერიოდისაა (VIII-XII სს.). [1, 2]
• ცენტრალური გამოსახულება: ხატის ცენტრში დასვენებული იყო ღვთისმშობლის ვედრების (დეისუსის) ხატი, სადაც ღვთისმშობელი ყრმის გარეშე, ხელაპყრობილია გამოსახული. მისი სახე და ხელები მინანქრით იყო შესრულებული. [1, 2, 3]
• თამარ მეფის კავშირი: ხატს განსაკუთრებით სცემდა თაყვანს წმინდა მეფე თამარი. მან ხატს შესწირა უამრავი ძვირფასეულობა და მასზე დატანილია თავად თამარის მიერ დაწერილი სამადლობელი ლექსი-წარწერა. [1, 2]
• გაძარცვა და დაზიანება: 1859 წელს გელათის მონასტრიდან ხატი გაიძარცვა, რა დროსაც დაიკარგა და განადგურდა ცენტრალური ღვთისმშობლის მინანქრის გამოსახულების უდიდესი ნაწილი, აგრეთვე მრავალი ძვირფასი ქვა. მოგვიანებით, რუსი კოლექციონერებისგან მხოლოდ მინანქრის მცირე ფრაგმენტების (მაგალითად, ღვთისმშობლის ხელების) დაბრუნება მოხერხდა. [1, 2, 3]

დღესდღეობით, ხახულის ეს საგანძური დაცულია თბილისში, საქართველოს შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების მუზეუმში.

ხახულის კარედი მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური და მდიდარი ძეგლია [http://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/tixruli_minanqari.html "dzeglebi.ge"]. მისი ყოველი დეტალი — იამბიკური ლექსებიდან დაწყებული, მიკროსკოპული ტიხრებით დამთავრებული — უდიდეს ისტორიულ და სახელოვნებო ღირებულებას ატარებს.

---

1. თამარ მეფის წარწერა და მისი შინაარსი

ხახულის ხატის კარედი პირდაპირ ასახავს საქართველოს „ოქროს ხანის“ მეფეთა განწყობებს, მათ რელიგიურობასა და პოლიტიკურ ძლევამოსილებას. მასზე რამდენიმე უმნიშვნელოვანესი ისტორიული წარწერაა შემორჩენილი [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%98 "ხახულის ხატი - ვიკიპედია"].

• თამარ მეფის იამბიკო: ხატზე ამოკვეთილია თავად წმინდა მეფე თამარის მიერ დაწერილი ვედრება ასომთავრული ასოებით [https://www.orthodoxy.ge/khatebi/khakhulis.htm "† orthodoxy.ge † ხატები და ფრესკები"]:

  „ქალწულებრივთა სისხლთა შენთაგან სძალო, თბედ საიდუმლოდ ზენაისა განგებით, ძისა ღმრთისა ძედ მეშვ იქმენ, არსთა მაცხოვნად მე, თამარ, მჩენი ტომთაგან დავითებრთათ, მამკევ, შემამკევ, მადიდე, აღმავლინე, აწ მეცა ხელ-ვყავ შემკობად ხატსა შენსა დედისა ძითურთ, და მეცა ძითურთ მფარევდ“.

• წარწერის შინაარსობრივი ანალიზი: თამარი ხაზს უსვამს საკუთარ ღვთიურ წარმომავლობას („ტომთაგან დავითებრთათ“ — ბაგრატიონთა დინასტიის ბიბლიური დავით წინასწარმეტყველისადმი ნათესაობის იდეა). იგი მადლობას სწირავს ღვთისმშობელს მისი განდიდებისა და ტახტზე აყვანისათვის და სთხოვს, რომ ხატის ძვირფასი ქვებით შემკობის სანაცვლოდ, დაიფაროს ის და მისი შვილები (ლაშა-გიორგი და რუსუდანი) [https://www.orthodoxy.ge/khatebi/khakhulis.htm "† orthodoxy.ge † ხატები და ფრესკები"].
• შამქორის ომის ნადავლი: ისტორიული წყაროების თანახმად, შამქორის ბრძოლაში (1195 წ.) მაჰმადიანთა კოალიციაზე ბრწყინვალე გამარჯვების შემდეგ, თამარ მეფემ პირადად მიართვა ხახულის ღვთისმშობელს ომში მოპოვებული უძვირფასესი ალაფი, მათ შორის ბაღდადის ხალიფას ოქრომკედით ნაქსოვი დროშა და უამრავი თვალ-მარგალიტი [https://karibche.ge/eklesia/sitsmindeebi/11911-thamar-mefis-sartyeli.html "თამარ მეფის სარტყელი - მთავარი"].
• დავით აღმაშენებლისა და დემეტრე I-ის წარწერები: კარედის ქვედა ჩარჩოზე ასევე მოთავსებულია დავით აღმაშენებლისა და მისი ვაჟის, დემეტრე I-ის ერთობლივი იამბიკური წარწერა, რომელიც ადასტურებს, რომ ხატის ძირითადი კარედის აგება დავითის დაწყებულია და დემეტრეს დროს დასრულდა [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%98 "ხახულის ხატი - ვიკიპედია"].

---

2. ტიხრული მინანქრის საგანძური (ტექნიკა და ფირფიტები)

ხახულის კარედს სპეციალისტები ხშირად უწოდებენ „მინანქრის მუზეუმს ღია ცის ქვეშ“, რადგან მასზე განთავსებულია სხვადასხვა საუკუნისა და სკოლის 115-ზე მეტი მინანქრის ფირფიტა [http://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/tixruli_minanqari.html "dzeglebi.ge"].

• რა არის ტიხრული მინანქრის ტექნიკა? ეს არის საიუველირო ხელოვნების ერთ-ერთი ურთულესი ფორმა. სუფთა ოქროს (ან ვერცხლის) ფირფიტაზე იხატება კონტური, რომელზეც თხელი ოქროსავე მავთულებით (ტიხრებით) იქმნება პატარა უჯრედები [http://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/tixruli_minanqari.html "dzeglebi.ge"]. ეს უჯრედები ივსება სხვადასხვა ფერის მინისებრი ფხვნილით (პასტით) და იწვება ღუმელში სპეციალურ ტემპერატურაზე. წვისას ფხვნილი დნება, მინავდება და მყარად ეკვრის ოქროს ძირს.
• ქართული და ბიზანტიური სკოლების სინთეზი: კარედზე წარმოდგენილია როგორც უმაღლესი კლასის კონსტანტინოპოლური (ბიზანტიური) ნიმუშები, ისე ადგილობრივი, ქართული ნამუშევრები [http://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/tixruli_minanqari.html "dzeglebi.ge"].
  • ბიზანტიური მინანქარი: ხასიათდება იდეალური ტექნიკური შესრულებით, მიკროსკოპულად თხელი ტიხრებითა და გამჭვირვალე, ნათელი ფერებით.
  • ქართული მინანქარი: გამოირჩევა შედარებით სქელი ტიხრით, ემოციური ექსპრესიით, მონუმენტურობითა და ორიგინალური, ოდნავ მუქი, ინტენსიური ფერთა გამით (ღვინისფერი, მწვანე, იასამნისფერი, ჭაობისფერი).
• სიუჟეტები მინანქრებზე: კარედის ფრთებზე განლაგებულია სახარებისეული სცენები („ხარება“, „ჯვარცმა“, „აღდგომა“, „მიცვალება ღვთისმშობლისა“), მოციქულთა, წმინდა მეომართა და წინასწარმეტყველთა გამოსახულებები.

---

3. კარედის სტრუქტურა და ოქრომჭედლობა

ტრიპტიქონის ჭედური დეკორი ქართული საერო და სასულიერო ხელოვნების მწვერვალია [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%98 "ხახულის ხატი - ვიკიპედია"].

• მცენარეული ორნამენტი: კარედის მთელი შიდა ფონი დაფარულია უწყვეტი, ნატიფი, რელიეფური ფოთლოვანი ორნამენტებით (ასვლადი ყლორტები) [facebook.com "ხახულის ხატი უნიკალური ფოტო"]. ეს ჭედურობა შესრულებულია „ცხელი წესით“ მოოქროვილ ვერცხლზე [facebook.com "ხახულის ხატი უნიკალური ფოტო"].
• გარე გაფორმება: როდესაც კარედის ფრთები დახურულია, მის გარე ზედაპირზე ვიზუალურად იქმნება ორი გრანდიოზული, სადად ნაჭედი ჯვარი [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%98 "ხახულის ხატი - ვიკიპედია"], რაც ადრეული ქართული ჭედურობის ტრადიციული სტილია (დაბალი რელიეფი) [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%98 "ხახულის ხატი - ვიკიპედია"].

---

4. 1859 წლის ტრაგედია და დღევანდელი მდგომარეობა

ხახულის ხატის ბედი დრამატულად შეიცვალა მას შემდეგ, რაც რუსეთის იმპერიამ გააუქმა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია [https://karibche.ge/eklesia/khatebi/13642-khakhulis-ghvthismshoblis-khati.html "ხახულის ღვთისმშობლის ხატი"].

• გაძარცვის ორგანიზება: 1859 წელს, გელათის მონასტრის მაშინდელი წინამძღვრის, ლევაშოვის პერიოდში, ხატი „გაუჩინარდა“ [https://karibche.ge/eklesia/khatebi/13642-khakhulis-ghvthismshoblis-khati.html "ხახულის ღვთისმშობლის ხატი"]. სინამდვილეში, იგი გაიძარცვა. ცენტრალური, დიდი ზომის ღვთისმშობლის მინანქარი დაუნდობლად დაამტვრიეს, რათა მის უკან არსებული მასიური ოქროს პერანგი და ძვირფასი ქვები აეყარათ [facebook.com "ხახულის კარედის ნამდვილი თავი ..."].
• ლალის ქვები — „ობოლა“, „კერდულა“ და „მედეკა“: ხატს ძარცვამდე ამშვენებდა სამი ლეგენდარული, გიგანტური ზომის ლალის ქვა [facebook.com "ხახულის კარედის ნამდვილი თავი ..."]. ეს ქვები უკვალოდ დაიკარგა და სავარაუდოდ, რუსეთის იმპერიის კერძო კოლექციებში ან ევროპის საიუველირო ბაზრებზე გასხვისდა.
• დაბრუნების ისტორია: ცნობილმა ქართველმა საზოგადო მოღვაწემ, პროფესორმა დიმიტრი ბაქრაძემ მიაკვლია ხატის ნაწილებს რუსი კოლექციონერის, ბოტკინის კოლექციაში. ხანგრძლივი და რთული მოლაპარაკებების შედეგად, 1923 წელს თავად კარედი და მინანქრის გადარჩენილი ნატეხები (ღვთისმშობლის სახის მცირე ფრაგმენტი და მისი ორივე ხელის მინანქარი) საქართველოში დააბრუნეს.

დღეს, როდესაც ხელოვნების მუზეუმის ოქროს ფონდში ხახულის კარედს ათვალიერებთ, მის ცენტრში ხედავთ მხოლოდ ღვთისმშობლის გამოსახულების კონტურს და იმ მინანქრის ხელებს, რომლებითაც იგი საუკუნეების მანძილზე მფარველობდა საქართველოს.