მარტვილის სამონასტრო კომპლექსი (ასევე ცნობილი როგორც ჭყონდიდი) დასავლეთ საქართველოს უმნიშვნელოვანესი სასულიერო, კულტურული და საგანმანათლებლო ცენტრია. მისი ისტორია პირდაპირ კავშირშია წარმართობის მსხვრევასთან, უძველეს მუხის კულტთან და ქართული სახელმწიფოებრიობის გაძლიერებასთან.

აქ მოცემულია მარტვილის მონასტრისა და ჭყონდიდლობის უნიკალური ისტორია:

1. მონასტრის დაარსება: წარმართული მუხიდან ქრისტიანულ ტაძრამდე

VII საუკუნემდე, დღევანდელი ტაძრის ადგილას, მაღალ ბორცვზე, იდგა უზარმაზარი, საუკუნოვანი ჭყონის (მუხის) ხე.

• წარმართული კულტი: ადგილობრივი მოსახლეობა (ჭყონდიდელები) ამ მუხას, როგორც ნაყოფიერებისა და კეთილდღეობის ღვთაებას, თაყვანს სცემდა. მუხას მსხვერპლად სწირავდნენ ცხოველებს და, გადმოცემით, ჩვილ ბავშვებსაც კი.
• ანდრია პირველწოდებულის კვალი: საეკლესიო წყაროებით, ჯერ კიდევ I საუკუნეში ანდრია პირველწოდებულმა სცადა ამ კულტის აღმოფხვრა და მუხის მოჭრა, თუმცა წარმართებმა წინააღმდეგობა გაუწიეს.
• წმინდა მოწამეთა ტაძარი: VII საუკუნეში, როდესაც ქრისტიანობა საბოლოოდ განმტკიცდა რეგიონში, წარმართული მუხა მოჭრეს. მის ფესვებზე, იმის ნიშნად, რომ ქრისტიანობამ გაიმარჯვა წარმართობაზე, ააგეს პირველი ქვის ტაძარი. მას ეწოდა მარტვილის (ბერძნულად „მარტირიუსი“ — მოწამეთა) ტაძარი, წმინდა მოწამეთა ხსოვნის პატივსაცემად.

2. არქიტექტურა და მნიშვნელობა

დღეს არსებული ცენტრალური გუმბათოვანი ტაძარი VII საუკუნის ნაგებობაა, რომელიც მცხეთის ჯვრის ტიპის (კვადრიფოლიუმის) არქიტექტურას იმეორებს.

• X საუკუნეში, აფხაზთა მეფე გიორგი II-მ ტაძარი საფუძვლიანად განაახლა, რის შემდეგაც მარტვილი საეპისკოპოსო კათედრად (ჭყონდიდის ეპარქიად) იქცა.
• მონასტერი საუკუნეების მანძილზე სამეგრელოს მთავრების, დადიანების საგვარეულო საძვალე და უმდიდრესი წიგნსაცავი იყო.