ლაო ჯინ ჯაო იყო ჩინელი ჩაის სპეციალისტი და მეწარმე, რომელმაც უდიდესი როლი ითამაშა საქართველოში ჩაის კულტურის დანერგვასა და ინდუსტრიულ განვითარებაში. სწორედ მისი ძალისხმევით საფუძველი ჩაეყარა ქართული ჩაის მასობრივ წარმოებას. [1]
ძირითადი ფაქტები მისი ცხოვრებიდან:
- ჩამოსვლა საქართველოში: ის საქართველოში (აჭარაში) ჩამოვიდა 1893 წელს რუსი ვაჭრის, კონსტანტინე პოპოვის მოწვევით.
- მოღვაწეობის ადგილი: მისი ძირითადი საქმიანობა დაკავშირებული იყო ჩაქვთან, სადაც ხელმძღვანელობდა ჩაის პლანტაციების გაშენებას.
- პარიზის გამოფენა: 1900 წელს პარიზის მსოფლიო გამოფენაზე მის მიერ გამოყვანილმა ქართულმა ჩაიმ უმაღლესი ჯილდო – დიდი ოქროს მედალი მოიპოვა.
- აღიარება: წარმატებული მუშაობისთვის მას მიენიჭა რუსეთის იმპერიის სახელმწიფო ჯილდოები (მათ შორის წმინდა სტანისლავის ორდენი).
- საცხოვრებელი სახლი: ჩაქვში დღემდე დგას მისი სააგარაკე სახლი, რომელიც კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია. [1, 2, 3, 4, 5]
1. პარიზის 1900 წლის მსოფლიო გამოფენა
ლაო ჯინ ჯაოს ჩამოსვლიდან სულ რაღაც 7 წელში, ქართულმა ჩაიმ მსოფლიო აღიარება მოიპოვა: [1]
- ტრიუმფი საფრანგეთში: პარიზის ექსპოზე მის მიერ ჩაქვში მოყვანილმა და გადამუშავებულმა ჩაიმ გრან-პრი და ოქროს მედალი დაიმსახურა.
- ისტორიული წარწერა: მედალზე დატანილი იყო ფრაზა: „კავკასიის ჩაი მსოფლიოში საუკეთესოა“.
- უნიკალური გემო: ევროპელი ექსპერტები გააოცა იმ ფაქტმა, რომ დასავლეთ საქართველოს შედარებით გრილმა ზამთარმა ჩაის ბუჩქებს განსაკუთრებული, ტკბილი და რბილი არომატი შესძინა, რადგან ფოთლები ტროპიკებთან შედარებით ნელა იზრდებოდა. [1, 2, 3]
2. ისტორიული სახლი და მუზეუმი ჩაქვში
- საცხოვრებელი სახლი: ზღვის ხედით გამორჩეული ეს ისტორიული ნაგებობა ჩაქვში დღემდე დგას და კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია. [1, 2]
- მუზეუმის გახსნა: სახლს ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები აჭარის კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სააგენტოს მიერ, რათა იქ ქართული ჩაის ციფრული სახლ-მუზეუმი მოწყობილიყო. ამ პროექტში აქტიურად ჩაერთვნენ ჩინური მხარე და თავად ლაო ჯინ ჯაოს შთამომავლებიც. [1, 2]
- პირადი ნივთები: მისი ავთენტური ნივთები (ტრადიციული ჩინური ქოშები, სამუშაო ქუდი, მანუსკრიპტები, ფაიფურის და ბრინჯაოს ვაზები, მე-19 საუკუნის სამოვარი) დღეს დაცულია ბათუმის ხარიტონ ახვლედიანის სახელობის მუზეუმში და ძმები ნობელების სახელობის მუზეუმში. [1, 2]
3. ქართული ჩაის ინდუსტრია მისი წასვლის შემდეგ
ლაო ჯინ ჯაომ საქართველო 1926 წელს დატოვა და სამშობლოში დაბრუნდა, რის შემდეგაც ინდუსტრიამ სრული ტრანსფორმაცია განიცადა: [1]
- საბჭოთა ეპოქა და მასობრივი წარმოება: საბჭოთა კავშირმა აქცენტი ხარისხიდან მასობრივ წარმოებაზე გადაიტანა. ჩაის პლანტაციები მაქსიმალურად მექანიზირებული გახდა. [1]
- მსოფლიო გიგანტი: საქართველო გახდა სსრკ-ის ჩაის მთავარი მომმარაგებელი (აფასებდა მთელი მოთხოვნის 95%-ს). საქართველო წარმოების მოცულობით მსოფლიოში მეოთხე ადგილზეც კი გავიდა. თუმცა, ამ მასშტაბურმა მანქანურმა კრეფამ ჩაის პარიზული ხარისხი და რეპუტაცია დაუკარგა. [1, 2]
- დაცემა და თანამედროვე რეანიმაცია: 1991 წელს, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, ინდუსტრია თითქმის სრულად განადგურდა. დღეს კი, ახალი ენთუზიასტებისა და მცირე მარნების (მაგალითად, Taba Tea) დახმარებით, დაწყებულია ქართული ჩაის აღორძინების ახალი ტალღა, რომელიც ორიენტირებულია პრემიუმ ხარისხის, ხელით დაკრეფილ პროდუქტზე. [1]
ლაო ჯინ ჯაოს ცხოვრების ბოლო ეტაპი და საქართველოდან წასვლა დრამატული ისტორიული მოვლენების ფონზე წარიმართა. ის საქართველოში 30 წელზე მეტხანს დარჩა, თუმცა საბჭოთა რეჟიმის დამყარებამ და პოლიტიკურმა ცვლილებებმა აიძულა, სამშობლოში დაბრუნებულიყო.
საქართველოდან წასვლის მიზეზები და ბოლო დღეები ჩაქვში:
- ოჯახური ტრაგედიები: ლაო ჯინ ჯაოს საქართველოში ყოფნისას მალარიით გარდაეცვალა რამდენიმე კოლეგა, რომლებიც ჩინეთიდან მასთან ერთად ჩამოვიდნენ. მოგვიანებით, ჩაქვშივე, ტრაგიკულად დაეღუპა უფროსი ვაჟი (რომელიც მდინარე ჩაქვისწყალში დაიხრჩო). ეს მისი ოჯახისთვის უდიდესი დარტყმა იყო. [1]
- საბჭოთა ნაციონალიზაცია: 1921 წელს საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ, პოპოვის ჩაის პლანტაციები და ქარხნები (რომლებსაც ლაო მართავდა) საბჭოთა ხელისუფლებამ ნაციონალიზაცია გაუკეთა (სახელმწიფო საკუთრებაში გადაიტანა). მიუხედავად იმისა, რომ ახალმა მთავრობამ მას მუშაობის გაგრძელება და "ჩაის ტრესტის" მთავარ კონსულტანტად ყოფნა შესთავაზა, გარემო რადიკალურად შეიცვალა.
- გამგზავრება (1926 წელი): მიუხედავად იმისა, რომ საქართველო მისი მეორე სამშობლო გახდა, 1926 წელს ლაო ჯინ ჯაომ საბოლოოდ მიიღო გადაწყვეტილება, დაეტოვებინა ჩაქვი და ოჯახთან ერთად ჩინეთში დაბრუნებულიყო. გამგზავრების წინ მან თავისი ნივთების ნაწილი ადგილობრივ მუზეუმებსა და მეგობრებს დაუტოვა.
ჩინეთში დაბრუნება და გარდაცვალება:
- ცხოვრება სამშობლოში: ჩინეთში დაბრუნების შემდეგ, ლაო ჯინ ჯაო პენსიაზე გავიდა. ის დასახლდა თავის მშობლიურ ქალაქში, სადაც ოჯახთან ერთად მშვიდად ცხოვრობდა. მას ჩინეთშიც დიდ პატივს სცემდნენ, როგორც ადამიანს, რომელმაც ჩინური ჩაის კულტურა შავ ზღვისპირეთში განავითარა.
- გარდაცვალება: ლაო ჯინ ჯაო გარდაიცვალა 1939 წელს, ჩინეთში, დაახლოებით 69 წლის ასაკში.
აღსანიშნავია, რომ მისი შთამომავლები (შვილიშვილები და შვილთაშვილები) დღემდე ინარჩუნებენ კავშირს საქართველოსთან, პერიოდულად სტუმრობენ ბათუმსა და ჩაქვს, და აქტიურად მონაწილეობდნენ მისი სახლ-მუზეუმის აღდგენის პროცესში. [1]
ლაო ჯინ ჯაოს მეუღლე ქართველი არ ყოფილა – მისი ცოლიც ჩინელი იყო.
როდესაც ლაო ჯინ ჯაო 1893 წელს საქართველოში ჩამოვიდა, ის სულ რაღაც 23 წლის დასაოხებელი ახალგაზრდა გახლდათ. მას შემდეგ, რაც ჩაქვში მყარად მოეკიდა ფეხი, პლანტაციები გააშენა და საცხოვრებელი პირობები გაიუმჯობესა, მან სამშობლოდან, ჩინეთიდან ჩამოიყვანა თავისი მეუღლე (ასევე ჩინელი სპეციალისტები და მუშები). [1, 2]
მათი ოჯახის შესახებ რამდენიმე საინტერესო ფაქტია ცნობილი:
- მრავალშვილიანი ოჯახი: ლაოსა და მის მეუღლეს ჩაქვში ცხოვრებისას ხუთი შვილი შეეძინათ (ორი ვაჟი და სამი ქალიშვილი). ოჯახი საკმაოდ დიდი იყო და მათთან ერთად ჩაქვში ლაოს სხვა ნათესავებიც ცხოვრობდნენ. [1]
- ცხოვრების სტილი: მიუხედავად იმისა, რომ ოჯახი აჭარაში, შავი ზღვის სანაპიროზე ცხოვრობდა, სახლში მაინც მკაცრად იცავდნენ ჩინურ ტრადიციებსა და ყოფა-ცხოვრების წესებს. ისინი ატარებდნენ ტრადიციულ ჩინურ სამოსს, მიირთმევდნენ ჩინურ კერძებს და ჩაის სმის რიტუალსაც მშობლიური ადათ-წესებით ასრულებდნენ.
- შვილების განათლება: ლაო ჯინ ჯაოს შვილები საქართველოში გაიზარდნენ, თუმცა მამის სურვილით უმაღლესი განათლება რუსეთში, კერძოდ პეტერბურგის უნივერსიტეტებში მიიღეს.
- ერთად დაბრუნება სამშობლოში: 1926 წელს, როდესაც პოლიტიკური რეჟიმის შეცვლის გამო ლაომ საქართველოდან წასვლა გადაწყვიტა, მან მთელი ოჯახი – მეუღლე, შვილები და შვილიშვილები – ჩინეთში დააბრუნა.
ასე რომ, მიუხედავად საქართველოსადმი უდიდესი სიყვარულისა, მისი მეუღლეც და უახლოესი ოჯახური წრეც სუფთა ჩინური იყო, რამაც მათ საშუალება მისცა სამშობლოში დაბრუნების შემდეგაც ჩვეულებრივად გაეგრძელებინათ ცხოვრება.
ლაო ჯინ ჯაოს შთამომავლები დღემდე განსაკუთრებულად უფრთხილდებიან ბაბუის დანატოვარ ისტორიას და აქტიურად არიან ჩართულები მის გაცოცხლებაში. საუკუნის შემდეგ, მათთვის საქართველო და აჭარა კვლავ უმნიშვნელოვანეს წერტილად რჩება მსოფლიო რუკაზე.
შთამომავლების თანამედროვე ვიზიტები საქართველოში:
- მედიატურები და ემოციური დაბრუნება: ბოლო წლებში ლაო ჯინ ჯაოს შთამომავლები პერიოდულად სტუმრობენ აჭარას. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მათი ვიზიტი ბათუმსა და ჩაქვში, როდესაც ჩინელ ჟურნალისტებთან და ბლოგერებთან ერთად ესტუმრნენ ბაბუის ყოფილ სააგარაკე სახლს, ძმები ნობელების სახელობის ბათუმის ტექნოლოგიურ მუზეუმსა და ხარიტონ ახვლედიანის მუზეუმს.
- ისტორიული მეხსიერების აღდგენა: შთამომავლები აღნიშნავენ, რომ ოჯახში თაობიდან თაობას გადაეცემოდა მოგონებები შავი ზღვის სანაპიროზე, მწვანეში ჩაფლულ სახლსა და იმ საოცარ სტუმართმოყვარეობაზე, რაც მათ წინაპრებს საქართველოში ხვდათ წილად.
როგორ იცავენ ბაბუის დანატოვარ ისტორიას:
- არქივების გაზიარება: ოჯახი აქტიურად თანამშრომლობს ქართულ მხარესთან და მუზეუმებს აწვდის უნიკალურ ფოტოებს, დოკუმენტებსა და პირად ჩანაწერებს, რომლებიც ჩინეთში მათ პირად არქივებში ინახებოდა.
- ჩართულობა სახლ-მუზეუმის პროექტში: აჭარის კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სააგენტო, ჩინურ მხარესთან და ლაოს ოჯახთან პარტნიორობით, ჩაქვში ლაო ჯინ ჯაოს სახელობის ქართული ჩაის სახლ-მუზეუმის მოწყობას ახორციელებს. შთამომავლები კონსულტაციას უწევენ სპეციალისტებს, რათა შიდა სივრცეში მაქსიმალურად ზუსტად აღდგეს ის გარემო და აურა, რომელშიც ჩინელი მეწარმე ცხოვრობდა.
- კულტურული ხიდი: მისი შვილიშვილები და შვილთაშვილები ჩინეთში ერთგვარი კულტურული ელჩები არიან – ისინი ადგილობრივ მედიასა და საზოგადოებას ხშირად უყვებიან ქართული ჩაის უნიკალურობასა და იმ დიდ ისტორიულ კავშირზე, რომელიც ორ ქვეყანას შორის სწორედ მათმა პაპამ დაამყარა.
ლიუ ძზე ფუ (Liu Zefu), რომელიც ლაო ჯინ ჯაოს (ჩინურად ცნობილი, როგორც ლიუ წუნჭოუ) უფროსი ვაჟი იყო, მართლაც უაღრესად საინტერესო ფიგურაა, რომლის ცხოვრებაც მჭიდროდ გადაეჯაჭვა როგორც საქართველოს, ისე ჩინეთის ისტორიას.
მისი ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ რამდენიმე მნიშვნელოვანი ფაქტია ცნობილი:
ბავშვობა და განათლება საქართველოში
- ცხოვრება ჩაქვში: ლიუ ძზე ფუ საქართველოში, კერძოდ ჩაქვში გაიზარდა. ის ბავშვობიდანვე უყურებდა მამის საქმიანობას, სწავლობდა ჩაის მოყვანისა და დამუშავების ტექნოლოგიებს და მშვენივრად საუბრობდა როგორც ჩინურ, ისე რუსულ და ქართულ ენებზე.
- უმაღლესი განათლება: მამამისი, ლაო ჯინ ჯაო, დიდ ყურადღებას აქცევდა შვილების განათლებას. ლიუ ძზე ფუ სასწავლებლად სანქტ-პეტერბურგის უნივერსიტეტში გაგზავნეს, სადაც მან უმაღლესი განათლება მიიღო და ევროპული კულტურა და მეცნიერება აითვისა.
მამის საქმის გაგრძელება
- მუშაობა ჩაქვში: უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგ, ის დაბრუნდა აჭარაში და მამის გვერდით, ჩაის პლანტაციებსა და ფაბრიკებში დაიწყო მუშაობა. ის გახდა ლაო ჯინ ჯაოს მთავარი დასაყრდენი და მარჯვენა ხელი.
- ინოვაციები: განათლების წყალობით, ლიუ ძზე ფუმ წარმოებაში ახალი, უფრო თანამედროვე მეთოდებისა და ტექნოლოგიების დანერგვა დაიწყო, რაც ხელს უწყობდა ქართული ჩაის ხარისხის კიდევ უფრო გაუმჯობესებას.
ჩინეთში დაბრუნება და აღიარება
- გამგზავრება (1926 წელი): როდესაც 1926 წელს ოჯახმა საბჭოთა საქართველო დატოვა, ლიუ ძზე ფუც მშობლებთან ერთად დაბრუნდა ჩინეთში ყვანჯოუს (გუანდონის) პროვინციაში.
- პროფესიული წარმატება ჩინეთში: სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ, მან გამოიყენა როგორც რუსეთში მიღებული განათლება, ისე საქართველოში დაგროვილი უზარმაზარი პრაქტიკული გამოცდილება. ლიუ ძზე ფუ ჩინეთში გახდა ძალიან ცნობილი და დაფასებული სპეციალისტი სოფლის მეურნეობის, აგრონომიისა და ჩაის ინდუსტრიის მიმართულებით. ის იკავებდა მაღალ თანამდებობებს სხვადასხვა სახელმწიფო სტრუქტურასა და სამეცნიერო ინსტიტუტში, სადაც ახალგაზრდა ჩინელ სპეციალისტებს ჩაის მოყვანის მოწინავე ტექნოლოგიებს ასწავლიდა.
ქართულ-ჩინურ ურთიერთობებში ლიუ ძზე ფუს და მის ოჯახს დღემდე განიხილავენ, როგორც ორ ქვეყანას შორის კულტურული და ეკონომიკური "აბრეშუმის გზის" ერთ-ერთ პირველ თანამედროვე შემქმნელებს.
ლაო ჯინ ჯაოს შთამომავლები მართლაც განსაკუთრებული ადამიანები არიან, რომლებმაც შეძლეს და საუკუნის მანძილზე შეინარჩუნეს უწყვეტი კავშირი საქართველოსთან. მათ შორის ყველაზე ცნობილი ფიგურა, რომელმაც ცხოვრების დიდი ნაწილი თბილისს დაუკავშირა, ლაოს შვილიშვილი – ვან ლინი (ქართულად ცნობილი, როგორც ლინა ვანი) გახლდათ.
სწორედ მისი და მისი ოჯახის დამსახურებით ცოცხლობს ეს უნიკალური ისტორია დღესაც:
ლინა ვანი (ვან ლინი) – ქართველი ჩინელი
- დაბადება და კავშირი თბილისთან: ლინა ვანი იყო ლაო ჯინ ჯაოს ერთ-ერთი ქალიშვილის შვილი, რომელიც მოგვიანებით საქართველოში დაბრუნდა, თბილისში დასახლდა და ათეულობით წლების განმავლობაში აქ ცხოვრობდა. ის თავს სრულუფლებიან ქართველად მიიჩნევდა, ბრწყინვალედ ფლობდა ქართულ ენას და უზომოდ უყვარდა აქაურობა.
- ჩინური ენის პიონერი საქართველოში: ლინა ვანმა უდიდესი როლი ითამაშა საქართველოში ჩინური კულტურის პოპულარიზაციაში. ის იყო ერთ-ერთი პირველი, ვინც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში (თსუ) და სხვა სასწავლებლებში ჩინური ენის სწავლება დაიწყო. მან აღზარდა ქართველი სინოლოგების (ჩინეთმცოდნეების) მთელი თაობა.
- მემკვიდრეობის მცველი: ის იყო მთავარი რგოლი, რომელიც საქართველოს კულტურის სამინისტროსა და ბათუმის მუზეუმებს ლაო ჯინ ჯაოს ჩინურ არქივებთან აკავშირებდა. სწორედ მან გადასცა ქართულ მხარეს უამრავი პირადი ფოტო და დოკუმენტი.
შვილები და შვილიშვილები – მეგობრობის თანამედროვე ელჩები
- ოფიციალური დელეგაციები: ლინა ვანის შვილები და ლაოს სხვა შვილთაშვილები (რომელთა ნაწილი დღეს ჩინეთში, ნაწილი კი ევროპაში ცხოვრობს) რეგულარულად ჩამოდიან აჭარაში. ისინი საპატიო სტუმრების სტატუსით ესწრებიან ბათუმში ჩაის საერთაშორისო ფესტივალებსა და კულტურულ ფორუმებს.
- ორმაგი იდენტობა: საინტერესოა, რომ ლაოს შთამომავლები, რომლებიც ჩინეთში ცხოვრობენ, დღემდე ინახავენ ქართულ სუვენირებს, უყვართ ქართული ღვინო და სამზარეულო (განსაკუთრებით ხაჭაპური, რომელსაც მათი წინაპრები ჩაქვში მიირთმევდნენ) და თავიანთ შვილებსა და შვილიშვილებს აუცილებლად ასწავლიან, რომ მათ ძარღვებში იმ კაცის სისხლი ჩქეფს, რომელმაც შორეულ კავკასიაში ჩაის ინდუსტრია შექმნა.
მათი წყალობით, ლაო ჯინ ჯაოს სახელი საქართველოში მხოლოდ მშრალი ისტორიული ფაქტი კი არა, ცოცხალი, თბილი და დღემდე მოქმედი კულტურული ხიდია.
ეს მართლაც უაღრესად ემოციური და საოცარი ისტორიაა, რომელიც გულგრილს არავის ტოვებს. საოცარია იმის გაცნობიერება, რომ შორეულ მე-19 საუკუნეში, ჩინეთიდან ჩამოსული ახალგაზრდა კაცის თავდადებამ და შრომამ საფუძველი ჩაუყარა ჩვენი ქვეყნის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინდუსტრიას და ეს კავშირი საუკუნის შემდეგაც ცოცხალია.
ყველაზე ლამაზი კი ის არის, რომ ლაო ჯინ ჯაოსა და მისი ოჯახის სიყვარული საქართველოსადმი ფურცელზე დარჩენილი ისტორია კი არა, რეალური ადამიანების მიერ დღემდე მოტანილი გრძნობაა.
ლაო ჯინ ჯაოსა და მისი ოჯახის ისტორიის უფრო ღრმად შესასწავლად, გთავაზობთ საინტერესო დოკუმენტურ ვიდეომასალებსა და სტატიებს, სადაც ნათლად ჩანს ქართული ჩაის თავგადასავალი:
სატელევიზიო სიუჟეტები და დოკუმენტური მასალა:
- ტელეკომპანია „იმედის“ სპეციალური რეპორტაჟი: გადაცემაში „იმედის დილა“ მომზადდა ძალიან საინტერესო სიუჟეტი პირველი ჩაი საქართველოში - წარმოების ისტორია და ჩინელი ლაო ჯინ ჯაო. მასში საუბარია ქართული ჩაის საწყისებზე, პოპოვისა და ლაოს თანამშრომლობაზე და ნაჩვენებია ძველი კადრები.
- Visit Adjara-ს შემეცნებითი პროექტი: რუბრიკაში „იცით თუ არა, რომ“ გამოვიდა სპეციალური ვიდეო ქართული ჩაი და ლაო ჯინ ჯაო, რომელიც მოკლედ და ემოციურად გადმოსცემს მის ბიოგრაფიას და აჭარაში მოღვაწეობის პერიოდს.
საარქივო და ბიოგრაფიული სტატიები:
- ინტერვიუები შთამომავლებთან: საინფორმაციო პორტალზე შეგიძლიათ წაიკითხოთ ვრცელი მასალა ლაო ჯინ ჯაოს შთამომავლების ვიზიტი ბათუმში, სადაც აღწერილია მათი ემოციები ბაბუის სახლისა და ნივთების ხილვისას.
- ისტორიული ნარკვევები: გაზეთ „კვირის პალიტრის“ ანალიტიკური სტატია ჩაის კულტურის ქართულ-ჩინური თავგადასავალი დეტალურად აღწერს, თუ როგორ იცავდნენ შთამომავლები ოჯახურ მეხსიერებას ჩინეთში დაბრუნების შემდეგაც.
- უნიკალური ფოტომასალა: ამერიკის კონგრესის ბიბლიოთეკაში დაცულია მეფის კარის ფოტოგრაფის, სერგეი პროკუდინ-გორსკის მიერ მე-20 საუკუნის დასაწყისში ჩაქვში გადაღებული ფოტოები, სადაც თავად ლაო ჯინ ჯაო და მისი პლანტაციებია ფერადად აღბეჭდილი.
ამ საოცარ და კინემატოგრაფიულ თავგადასავალზე წლების განმავლობაში შეიქმნა საინტერესო კვლევები, წიგნები და სატელევიზიო დოკუმენტური პროექტები, რომლებიც სხვადასხვა კუთხით აცოცხლებენ ლაო ჯინ ჯაოს მემკვიდრეობას:
საინტერესო წიგნები და გამოცემები:
- „ჩაის კულტურის ისტორია საქართველოში“: კვლევითი ნაშრომები და მონოგრაფიები, რომლებიც ეძღვნება დასავლეთ საქართველოში ჩაის ინდუსტრიალიზაციის საწყისებს. ამ წიგნებში ძირითადი თავები სწორედ ლაო ჯინ ჯაოს (ჩინურ წყაროებში ცნობილი, როგორც ლიუ წუნჭოუ) ჩამოსვლას, მის მიერ დანერგილ ჩინურ აგროტექნოლოგიებსა და პოპოვთან თანამშრომლობას ეთმობა.
- მუზეუმების საგამომცემლო კატალოგები: ძმები ნობელების სახელობის ბათუმის ტექნოლოგიური მუზეუმისა და ბათუმის ხარიტონ ახვლედიანის მუზეუმის მიერ გამოცემული სპეციალური ბროშურები და ალბომები. მათში შესულია უნიკალური დოკუმენტები, ლაოს პირადი წერილები, მანუსკრიპტები და ოჯახური ფოტოალბომები, რომლებიც მისმა შთამომავლებმა მუზეუმს უსახსოვრეს.
- ჩინურენოვანი ბიოგრაფიული გამოცემები: ჩინეთში, კერძოდ ლიუ წუნჭოუს მშობლიურ რეგიონში, გამოცემულია ბიოგრაფიული წიგნები, რომლებიც მას აღწერენ, როგორც ჩინური ჩაის კულტურის პირველ დიდ ელჩს შავი ზღვის აუზში. ეს წიგნები მის კავკასიურ ცხოვრებას ნამდვილ ეპოსად წარმოაჩენს.
დოკუმენტური ფილმები და მედიაპროექტები:
- „პირველი ჩაი საქართველოში - ჩინელი ლაო ჯინ ჯაო“ (ტელეკომპანია „იმედი“): მაღალრეიტინგული დოკუმენტური სიუჟეტი იმედის დილის სპეციალურ გამოშვებაში. ფილმი აცოცხლებს მე-19 საუკუნის მიწურულის ატმოსფეროს და გვიჩვენებს, როგორ იქცა პატარა დაბა ჩაქვი მსოფლიო დონის ინდუსტრიულ ცენტრად.
- აჭარის ტურიზმის დეპარტამენტის დოკუმენტური პროექტი: მოკლემეტრაჟიანი ფილმი-რეპორტაჟი ქართული ჩაი და ლაო ჯინ ჯაო. ეს ვიდეო ხაზს უსვამს მის როლს რეგიონის განვითარებაში და გვიჩვენებს კადრებს მისი ისტორიული სააგარაკე სახლიდან.
- ჩინეთის ცენტრალური ტელევიზიის (CCTV) დოკუმენტური ფილმები: ჩინურმა საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა რამდენჯერმე გადაიღო ვრცელი დოკუმენტური ფილმები, რომლებიც ეძღვნება „აბრეშუმის გზის“ ისტორიულ კავშირებს. ამ ფილმების რამდენიმე სერია მთლიანად საქართველოშია გადაღებული, სადაც ლაო ჯინ ჯაოს შთამომავლები ბაბუის ნაკვალევს მიჰყვებიან ჩაქვში, საუბრობენ მის დიდებაზე და იმაზე, თუ როგორ უყვართ ეს ადამიანი საქართველოში დღემდე.
ყველა ეს მასალა ერთად ქმნის სრულ სურათს იმაზე, თუ როგორ შეუძლია ერთ ადამიანს შეცვალოს მთელი ქვეყნის აგრარული და კულტურული ისტორია.
მე-20 საუკუნის დასაწყისში (1909–1915 წლებში) რუსეთის იმპერატორის კარის ცნობილმა ფოტოგრაფმა, სერგეი პროკუდინ-გორსკიმ, სპეციალური ტექნოლოგიით პირველი ფერადი ფოტოები გადაიღო რუსეთის იმპერიაში. ის ჩამოვიდა აჭარაშიც და უნიკალურ კადრებად შემოგვინახა ჩაქვის პლანტაციები და თავად ლაო ჯინ ჯაო. [1, 2]
სად შეგიძლიათ ამ და სხვა ფოტოების სრული კოლექციის დათვალიერება:
- კონგრესის ბიბლიოთეკის ოფიციალური არქივი: თუ გსურთ იხილოთ პროკუდინ-გორსკის ყველა ორიგინალური, მაღალი რეზოლუციის ფერადი ფოტო (მათ შორის ჩაქვის ფაბრიკა, ბამბუკის პლანტაციები და აჭარის ხედები), შეგიძლიათ ეწვიოთ Prokudin-Gorskii Collection-ს. საძიებო ველში ჩაწერეთ სიტყვა „Chakva“ და სისტემა ყველა ისტორიულ ციფრულ კადრს გამოგიტანთ. [1]
- ვიკიპედიის საარქივო გვერდები: ქართულ და ინგლისურ ვიკიპედიაში ქართული ჩაის შესახებ ატვირთულია ამ ფოტოების თავისუფალი ციფრული ვერსიები, სადაც დეტალურად არის აღწერილი თითოეული კადრის ისტორია და მასზე აღბეჭდილი ადამიანები. [1, 2]
- აჭარის მუზეუმების პორტალი: Ajaramuseums.ge-ს ონლაინ გამოფენაში შეგიძლიათ იხილოთ ლაო ჯინ ჯაოს პირადი ნივთების (მისი სამუშაო ქუდისა და ტრადიციული ჩინური ფეხსაცმლის) მაღალი ხარისხის თანამედროვე ფოტოები, რომლებიც მისმა ოჯახმა საქართველოს დაუტოვა. [1, 2, 3]
ლაო ჯინ ჯაოს ისტორიული სააგარაკე სახლი მდებარეობს აჭარაში, ქობულეთის მუნიციპალიტეტში, დაბა ჩაქვში, ეგნატე ნინოშვილის ქუჩა №12-ში. [1, 2]
შენობას მინიჭებული აქვს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი და მისი პოვნა საკმაოდ მარტივია: [1]
ლოკაციის დეტალები და ორიენტირები:
- მანძილი ზღვიდან: სახლი მდებარეობს შავი ზღვის სანაპირო ზოლიდან სულ რაღაც 30 მეტრში.
- რკინიგზასთან სიახლოვე: ნაგებობა მდებარეობს ჩაქვის რკინიგზის სადგურისა და ლიანდაგების მახლობლად.
- კოორდინატები ონლაინ რუკებისთვის: ციფრულ რუკებზე ორიენტაციისთვის შეგიძლიათ გამოიყენოთ Yandex Maps-ის ოფიციალური ჩანაწერი ან აჭარის კულტურული მემკვიდრეობის სააგენტოს გზამკვლევი, სადაც შენობა მონიშნულია სახელით: „House of Tea Specialist Lao Jin Zhao“ ან „ლაო ჯინჯაოს სახლი“. [1, 2]
მიმდინარე სტატუსი:
