როგორ ითარგმნა ბიბლია ქართულ ენაზე?

 ქართული ბიბლიური თარგმანი მსოფლიოში ერთ-ერთი უძველესი და უმნიშვნელოვანესია, რაც მეცნიერულადაც აღიარებულია.

• დაწყება (IV-V საუკუნეები): ქართლში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებისთანავე (IV ს.) გაჩნდა საღვთისმსახურო წიგნების საჭიროება. მეცნიერთა აზრით, ბიბლიის ნაწილების ქართულად თარგმნა ასომთავრულ დამწერლობაზე დაიწყო IV საუკუნის ბოლოს და V საუკუნის დასაწყისშივე, უშუალოდ ასომთავრულის შექმნისთანავე.
• საიდან ითარგმნა: ძველი აღთქმის ადრეული ფრაგმენტები ნათარგმნია ბერძნული (სეპტუაგინტა) და სირიული ტექსტებიდან, ხოლო ახალი აღთქმა — ძირითადად ბერძნული დედნებიდან.
• ოქროს ხანა და რედაქტირება (X-XI საუკუნეები): საუკუნეების განმავლობაში გადაწერილ ტექსტებში შეცდომები რომ არ გაპარულიყო, ქართველმა მოღვაწეებმა საზღვარგარეთ არსებულ ქართულ სამონასტრო ცენტრებში (ათონის მთა, სინას მთა, შავი მთა) დაიწყეს ტექსტების უმკაცრესი შედარება ბერძნულ დედნებთან. უდიდესი სამუშაო გასწიეს ეფვთიმე ათონელმა, გიორგი ათონელმა და ეფრემ მცირემ. მათ შექმნეს ბიბლიის დახვეწილი, აკადემიური ქართული ვერსიები.
• მცხეთური ხელნაწერი (XVII-XVIII სს.): 1743 წელს მოსკოვში პირველად დაიბეჭდა სრული ქართული ბიბლია (ე.წ. ბაკარის ბიბლია), რომელიც ეფუძნებოდა მანამდე არსებულ უმნიშვნელოვანეს „მცხეთურ ხელნაწერს“ (XVII ს.). ეს ტექსტი გამოირჩევა საოცარი ლიტერატურული ენითა და სიზუსტით.

რით განსხვავდება ერთმანეთისაგან ოთხი სახარება?

ახალი აღთქმის პირველი ოთხი წიგნი (სახარება) იესო ქრისტეს ცხოვრებას აღწერს, თუმცა თითოეულ ავტორს თავისი უნიკალური მიზანი, სტილი და სამიზნე აუდიტორია ჰყავდა.

ბიბლიის კვლევაში პირველ სამ სახარებას (მათე, მარკოზი, ლუკა) სინოპტიკურ სახარებებს უწოდებენ, რადგან მათ ბევრი საერთო ისტორია და სტრუქტურა აქვთ, ხოლო იოანეს სახარება სრულიად განსხვავებულია.

• მარკოზის სახარება (ყველაზე ადრეული, ~65 წ.): ყველაზე მოკლე და დინამიკურია. მარკოზი წერდა რომაელი (წარმართი) მკითხველისთვის, რომელსაც არ აინტერესებდა ებრაული წინასწარმეტყველებები. ამიტომ, ის ფოკუსირებულია იესოს ძლიერებაზე, სასწაულებსა და მოქმედებებზე და ნაკლებად — მის გრძელ ქადაგებებზე.
• მათეს სახარება (~70-80 წწ.): მათე წერდა ებრაელი ქრისტიანებისთვის. მისი მთავარი მიზანია დაამტკიცოს, რომ იესო არის სწორედ ის მესია, რომელსაც ძველი აღთქმა წინასწარმეტყველებდა. სწორედ ამიტომ, მათეს სახარება იწყება იესოს გენეალოგიით აბრაამიდან და დავით მეფიდან და მასში ყველაზე ხშირად მეორდება ფრაზა: „რათა აღსრულდეს წინასწარმეტყველთა მიერ თქმული“.
• ლუკას სახარება (~80-85 წწ.): ლუკა იყო ექიმი და განათლებული ბერძენი. ის წერდა საერთაშორისო, არაბერძენი და საერო აუდიტორიისთვის
  . ლუკა იესოს წარმოაჩენს როგორც „მთელი კაცობრიობის მხსნელს“ და განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს საზოგადოებისგან გარიყულებს: ღარიბებს, ქალებს, ცოდვილებსა და უცხოელებს (მაგ. იგავი კეთილ სამარიტელზე მხოლოდ ლუკასთან გვხვდება).
• იოანეს სახარება (~90-100 წწ.): სრულიად განსხვავებული, თეოლოგიური და ფილოსოფიური ტექსტია. ის არ მიჰყვება სინოპტიკოსების ქრონოლოგიას. იოანე იწყებს არა იესოს შობით, არამედ სამყაროს შექმნამდე არსებული „სიტყვით“ (ლოგოსით): „პირველითგან იყო სიტყვა...“. აქ იესო პირდაპირ და ღიად საუბრობს თავის ღვთიურ ბუნებაზე („მე და მამა ერთი ვართ“).

 კუმრანის ხელნაწერების (მკვდარი ზღვის გრაგნილების) საიდუმლო აღმოჩენა

ეს არის XX საუკუნის უდიდესი არქეოლოგიური აღმოჩენა, რომელმაც სრულიად შეცვალა ჩვენი წარმოდგენა ბიბლიის ისტორიაზე.

• აღმოჩენა (1947 წელი): მკვდარი ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე, კუმრანის უდაბნოში, არაბმა ბედუინმა მწყემსმა დაკარგული თხის ძებნისას კლდის გამოქვაბულში ქვა გადააგდო და თიხის ჭურჭლის მსხვრევის ხმა გაიგო. შიგნით შესულს დახვდა ტყავის ძველი გრაგნილები, რომლებიც ტილოში იყო გახვეული.
• რა იპოვეს: შემდგომი კვლევებისას 11 გამოქვაბულში აღმოაჩინეს დაახლოებით 900-მდე ხელნაწერის ათასობით ფრაგმენტი, რომლებიც დათარიღდა ძვ.წ. III საუკუნიდან ახ.წ. I საუკუნემდე პერიოდით. ტექსტები დაწერილია პაპირუსსა და პერგამენტზე, ძირითადად ებრაულ, არამეულ და ბერძნულ ენებზე.
• ვინ დამალა ისინი: მეცნიერთა უმრავლესობის აზრით, ეს იყო იმდროინდელი ებრაული ასკეტური სექტის — ესეების (Essenes) ბიბლიოთეკა. ახ.წ. 68 წელს, როდესაც რომაულმა ლეგიონებმა იერუსალიმისკენ დაიძრნენ, ესეებმა თავიანთი წმინდა წიგნები თიხის ქილებში ჩააწყვეს და გამოქვაბულებში გადამალეს, რათა განადგურებას გადაერჩინათ.
• მნიშვნელობა ბიბლიისთვის: კუმრანამდე, ჩვენ ხელთ არსებული ძველი აღთქმის ყველაზე ადრეული ებრაული ხელნაწერი ახ.წ. X საუკუნით თარიღდებოდა. კუმრანის აღმოჩენამ მეცნიერებს მისცა ტექსტები, რომლებიც 1000 წლით უფრო ძველია. საოცრება ის იყო, რომ ამ ორ ხელნაწერს შორის, საუკუნეების განმავლობაში გადაწერის მიუხედავად, თითქმის არანაირი არსებითი სხვაობა არ აღმოჩნდა, რამაც ბიბლიის ტექსტის საოცარი სიზუსტე დაადასტურა.

ბიბლია

 ბიბლია არ არის ერთი კონკრეტული წიგნი. ეს არის წმინდა ტექსტების მთელი ბიბლიოთეკა, რომელიც დაახლოებით 1000-ზე მეტი წლის განმავლობაში იწერებოდა სხვადასხვა ეპოქაში, სხვადასხვა კონტინენტზე (აზია, აფრიკა, ევროპა) და ათობით სხვადასხვა ავტორის მიერ (მეფეები, წინასწარმეტყველები, მწყემსები, მეთევზეები).

სიტყვა „ბიბლია“ ბერძნული ტა ბიბლია-დან მოდის და ნიშნავს „წიგნებს“. ბიბლიის შექმნის ისტორია ორ დიდ ფუნდამენტურ ნაწილად — ძველ და ახალ აღთქმად იყოფა.

---

1. ძველი აღთქმა (ებრაული ბიბლია — თანახი)

ძველი აღთქმა თავდაპირველად ძველებრაულ და ნაწილობრივ არამეულ ენებზე დაიწერა. აკადემიური კვლევებით, მისი ფორმირება ძვ.წ. XII საუკუნიდან ძვ.წ. II საუკუნემდე მიმდინარეობდა.

• ზეპირი ტრადიცია (ძვ.წ. XII–X სს.): ბიბლიური ისტორიები (სამყაროს შექმნა, წარღვნა, აბრაამისა და მოსეს თავგადასავლები) საუკუნეების განმავლობაში ზეპირად, თაობიდან თაობას გადაეცემოდა პოემებისა და სიმღერების სახით.
• პირველი ჩანაწერები (ძვ.წ. X–VI სს.): ისრაელისა და იუდეის სამეფოების პერიოდში დაიწყო ამ ისტორიების სისტემატური ჩაწერა. სწორედ ამ დროს მოღვაწეობდნენ დიდი წინასწარმეტყველები (ისაია, იერემია).
• ბაბილონის ტყვეობა და რედაქტირება (ძვ.წ. VI–V სს.): როდესაც ბაბილონელებმა იერუსალიმი დაანგრიეს და ებრაელები ტყვეობაში წაასხეს, გაჩნდა ეროვნული და რელიგიური იდენტობის დაკარგვის საფრთხე. მწიგნობრებმა (მაგალითად, ეზრამ) დაიწყეს გაფანტული ტექსტების შეგროვება, რედაქტირება და ერთიან წიგნებად შეკვრა.
• სეპტუაგინტა (ძვ.წ. III–II სს.): ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობების შემდეგ, ალექსანდრიაში მცხოვრებმა 72-მა ებრაელმა მეცნიერმა ძველი აღთქმა ბერძნულ ენაზე თარგმნა. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როცა ბიბლიამ ებრაული სამყაროს საზღვრები დატოვა.

---

2. ახალი აღთქმა (ქრისტიანული წერილები)

ახალი აღთქმა ბევრად უფრო მოკლე დროში შეიქმნა — ახ.წ. I საუკუნის მეორე ნახევარში (დაახლოებით 50-დან 100 წლამდე) და ის მთლიანად ძველბერძნულ ენაზე (კოინე) დაიწერა.

• პავლე მოციქულის ეპისტოლეები (ახ.წ. 50-60-იანი წლები): გავრცელებული აზრის საწინააღმდეგოდ, ახალი აღთქმის ყველაზე ადრეული ტექსტები სახარებები კი არა, პავლე მოციქულის წერილებია, რომლებსაც ის სხვადასხვა ქალაქში არსებულ პირველ ქრისტიანულ თემებს სწერდა.
• ოთხი სახარება (ახ.წ. 65–100 წლები): იესოს სიკვდილიდან პირველი რამდენიმე ათწლეული მისი ისტორია ზეპირად ვრცელდებოდა. მას შემდეგ, რაც თვითმხილველები (მოციქულები) დაბერდნენ და მათი რიცხვი შემცირდა, დაიწყო იესოს ცხოვრების ჩაწერა. პირველად დაიწერა მარკოზის სახარება (~65 წ.), შემდეგ მათესა და ლუკას სახარებები, ხოლო ყველაზე გვიან — იოანეს სახარება (~90-100 წწ.).

---

3. როგორ შეირჩა წიგნები? (კანონიზაციის პროცესი)

საუკუნეების განმავლობაში უამრავი რელიგიური ტექსტი არსებობდა (მაგალითად, „თომას სახარება“ ან „ენოქის წიგნი“), მაგრამ ყველა მათგანი ბიბლიაში არ შესულა. წიგნების ოფიციალური სიის შექმნას კანონიზაცია ეწოდება.

• ებრაული კანონი: ახ.წ. I საუკუნის ბოლოს (იამნიის კრებაზე) ებრაელმა სწავლულებმა საბოლოოდ დაასრულეს თავიანთი წმინდა წიგნების სია, რომელიც 24 წიგნისგან (ქრისტიანულად 39 წიგნია, უბრალოდ სხვანაირად დაყოფილი) შედგება.
• ქრისტიანული კანონი: პირველ საუკუნეებში ქრისტიანებს შორის დიდი დავა იყო, თუ რომელი წიგნი იყო ჭეშმარიტი. საბოლოო წერტილი ახ.წ. IV საუკუნის ბოლოს (კართაგენისა და ჰიპონის საეკლესიო კრებებზე) დაისვა, სადაც დამტკიცდა ახალი აღთქმის დღევანდელი 27-წიგნიანი შემადგენლობა. მთავარი კრიტერიუმი იყო: ტექსტის ავტორი აუცილებლად მოციქული ან მასთან მჭიდროდ დაკავშირებული პირი უნდა ყოფილიყო.

---

4. ბიბლიის დიდი თარგმანები და ხელნაწერები

• ვულგატა (ახ.წ. IV ს.): წმინდა იერონიმემ ბიბლია ლათინურ ენაზე თარგმნა. ეს ტექსტი დასავლეთ ევროპის მთავარი წიგნი გახდა მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში.
• მკვდარი ზღვის ხელნაწერები (კუმრანი): 1947 წელს უდაბნოს გამოქვაბულებში იპოვნეს ძვ.წ. III–I საუკუნეების ბიბლიური ხელნაწერები. ამ აღმოჩენამ დაამტკიცა, რომ საუკუნეების განმავლობაში გადაწერის მიუხედავად, ბიბლიის ტექსტმა გასაოცარი სიზუსტით მოაღწია ჩვენამდე.
• ქართული თარგმანი (V ს.): ქართული ბიბლია მსოფლიოში ერთ-ერთი უძველესია. ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებისთანავე დაიწყო ტექსტების თარგმნა ასომთავრულზე, ხოლო მცხეთური ხელნაწერი ჩვენი კულტურის უდიდესი საგანძურია.

---

სხვადასხვა ეკლესიის ბიბლია (განსხვავებები)

საინტერესოა, რომ დღეს სხვადასხვა ქრისტიანულ კონფესიას ბიბლიაში წიგნების განსხვავებული რაოდენობა აქვს:

• პროტესტანტული ბიბლია: მოიცავს 66 წიგნს.
• კათოლიკური ბიბლია: მოიცავს 73 წიგნს.
• მართლმადიდებლური ბიბლია: მოიცავს 76 წიგნს (ზოგიერთი ტრადიციით 81-ს, რადგან დამატებულია ე.წ. არაკანონიკური, მაგრამ საეკლესიო წიგნები).

1. კუმრანის ხელნაწერების (მკვდარი ზღვის გრაგნილების) საიდუმლო აღმოჩენა

ეს არის XX საუკუნის უდიდესი არქეოლოგიური აღმოჩენა, რომელმაც სრულიად შეცვალა ჩვენი წარმოდგენა ბიბლიის ისტორიაზე.

• აღმოჩენა (1947 წელი): მკვდარი ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე, კუმრანის უდაბნოში, არაბმა ბედუინმა მწყემსმა დაკარგული თხის ძებნისას კლდის გამოქვაბულში ქვა გადააგდო და თიხის ჭურჭლის მსხვრევის ხმა გაიგო. შიგნით შესულს დახვდა ტყავის ძველი გრაგნილები, რომლებიც ტილოში იყო გახვეული.
• რა იპოვეს: შემდგომი კვლევებისას 11 გამოქვაბულში აღმოაჩინეს დაახლოებით 900-მდე ხელნაწერის ათასობით ფრაგმენტი, რომლებიც დათარიღდა ძვ.წ. III საუკუნიდან ახ.წ. I საუკუნემდე პერიოდით. ტექსტები დაწერილია პაპირუსსა და პერგამენტზე, ძირითადად ებრაულ, არამეულ და ბერძნულ ენებზე.
• ვინ დამალა ისინი: მეცნიერთა უმრავლესობის აზრით, ეს იყო იმდროინდელი ებრაული ასკეტური სექტის — ესეების (Essenes) ბიბლიოთეკა. ახ.წ. 68 წელს, როდესაც რომაულმა ლეგიონებმა იერუსალიმისკენ დაიძრნენ, ესეებმა თავიანთი წმინდა წიგნები თიხის ქილებში ჩააწყვეს და გამოქვაბულებში გადამალეს, რათა განადგურებას გადაერჩინათ.
• მნიშვნელობა ბიბლიისთვის: კუმრანამდე, ჩვენ ხელთ არსებული ძველი აღთქმის ყველაზე ადრეული ებრაული ხელნაწერი ახ.წ. X საუკუნით თარიღდებოდა. კუმრანის აღმოჩენამ მეცნიერებს მისცა ტექსტები, რომლებიც 1000 წლით უფრო ძველია. საოცრება ის იყო, რომ ამ ორ ხელნაწერს შორის, საუკუნეების განმავლობაში გადაწერის მიუხედავად, თითქმის არანაირი არსებითი სხვაობა არ აღმოჩნდა, რამაც ბიბლიის ტექსტის საოცარი სიზუსტე დაადასტურა.

2. რით განსხვავდება ერთმანეთისგან ოთხი სახარება?

ახალი აღთქმის პირველი ოთხი წიგნი (სახარება) იესო ქრისტეს ცხოვრებას აღწერს, თუმცა თითოეულ ავტორს თავისი უნიკალური მიზანი, სტილი და სამიზნე აუდიტორია ჰყავდა.

ბიბლიის კვლევაში პირველ სამ სახარებას (მათე, მარკოზი, ლუკა) სინოპტიკურ სახარებებს უწოდებენ, რადგან მათ ბევრი საერთო ისტორია და სტრუქტურა აქვთ, ხოლო იოანეს სახარება სრულიად განსხვავებულია.

• მარკოზის სახარება (ყველაზე ადრეული, ~65 წ.): ყველაზე მოკლე და დინამიკურია. მარკოზი წერდა რომაელი (წარმართი) მკითხველისთვის, რომელსაც არ აინტერესებდა ებრაული წინასწარმეტყველებები. ამიტომ, ის ფოკუსირებულია იესოს ძლიერებაზე, სასწაულებსა და მოქმედებებზე და ნაკლებად — მის გრძელ ქადაგებებზე.
• მათეს სახარება (~70-80 წწ.): მათე წერდა ებრაელი ქრისტიანებისთვის. მისი მთავარი მიზანია დაამტკიცოს, რომ იესო არის სწორედ ის მესია, რომელსაც ძველი აღთქმა წინასწარმეტყველებდა. სწორედ ამიტომ, მათეს სახარება იწყება იესოს გენეალოგიით აბრაამიდან და დავით მეფიდან და მასში ყველაზე ხშირად მეორდება ფრაზა: „რათა აღსრულდეს წინასწარმეტყველთა მიერ თქმული“.
• ლუკას სახარება (~80-85 წწ.): ლუკა იყო ექიმი და განათლებული ბერძენი. ის წერდა საერთაშორისო, არაბერძენი და საერო აუდიტორიისთვის. ლუკა იესოს წარმოაჩენს როგორც „მთელი კაცობრიობის მხსნელს“ და განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს საზოგადოებისგან გარიყულებს: ღარიბებს, ქალებს, ცოდვილებსა და უცხოელებს (მაგ. იგავი კეთილ სამარიტელზე მხოლოდ ლუკასთან გვხვდება).
• იოანეს სახარება (~90-100 წწ.): სრულიად განსხვავებული, თეოლოგიური და ფილოსოფიური ტექსტია. ის არ მიჰყვება სინოპტიკოსების ქრონოლოგიას. იოანე იწყებს არა იესოს შობით, არამედ სამყაროს შექმნამდე არსებული „სიტყვით“ (ლოგოსით): „პირველითგან იყო სიტყვა...“. აქ იესო პირდაპირ და ღიად საუბრობს თავის ღვთიურ ბუნებაზე („მე და მამა ერთი ვართ“).

3. როგორ ითარგმნა ბიბლია ქართულ ენაზე?

ქართული ბიბლიური თარგმანი მსოფლიოში ერთ-ერთი უძველესი და უმნიშვნელოვანესია, რაც მეცნიერულადაც აღიარებულია.

• დაწყება (IV-V საუკუნეები): ქართლში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებისთანავე (IV ს.) გაჩნდა საღვთისმსახურო წიგნების საჭიროება. მეცნიერთა აზრით, ბიბლიის ნაწილების ქართულად თარგმნა ასომთავრულ დამწერლობაზე დაიწყო IV საუკუნის ბოლოს და V საუკუნის დასაწყისშივე, უშუალოდ ასომთავრულის შექმნისთანავე.
• საიდან ითარგმნა: ძველი აღთქმის ადრეული ფრაგმენტები ნათარგმნია ბერძნული (სეპტუაგინტა) და სირიული ტექსტებიდან, ხოლო ახალი აღთქმა — ძირითადად ბერძნული დედნებიდან.
• ოქროს ხანა და რედაქტირება (X-XI საუკუნეები): საუკუნეების განმავლობაში გადაწერილ ტექსტებში შეცდომები რომ არ გაპარულიყო, ქართველმა მოღვაწეებმა საზღვარგარეთ არსებულ ქართულ სამონასტრო ცენტრებში (ათონის მთა, სინას მთა, შავი მთა) დაიწყეს ტექსტების უმკაცრესი შედარება ბერძნულ დედნებთან. უდიდესი სამუშაო გასწიეს ეფვთიმე ათონელმა, გიორგი ათონელმა და ეფრემ მცირემ. მათ შექმნეს ბიბლიის დახვეწილი, აკადემიური ქართული ვერსიები.
• მცხეთური ხელნაწერი (XVII-XVIII სს.): 1743 წელს მოსკოვში პირველად დაიბეჭდა სრული ქართული ბიბლია (ე.წ. ბაკარის ბიბლია), რომელიც ეფუძნებოდა მანამდე არსებულ უმნიშვნელოვანეს „მცხეთურ ხელნაწერს“ (XVII ს.). ეს ტექსტი გამოირჩევა საოცარი ლიტერატურული ენითა და სიზუსტით.

 განვიხილოთ განსხვავება ჰალახასა და აგადას შორის, შემდეგ კი დეტალურად ვნახოთ, თუ როგორ არის მოწყობილი თალმუდის უნიკალური გვერდი.

---

1. განსხვავება: ჰალახა (Halakha) და აგადა (Aggadah)

თალმუდის მთელი შინაარსი, რაც არ უნდა მრავალფეროვანი იყოს ის, ორ დიდ კატეგორიად იყოფა:

• ჰალახა (הֲלָכָה – „სავალი გზა“): ეს არის ებრაული კანონი და სამართალი. ის პასუხობს კითხვას: „რა უნდა გავაკეთო?“ ჰალახა მოიცავს რელიგიურ ვალდებულებებს, სამოქალაქო და სისხლის სამართალს, წესებს იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა აღინიშნოს შაბათი, რა არის კოშერული საკვები და როგორ გადაწყდეს ქონებრივი დავა. ის არის მშრალი, ლოგიკური, არგუმენტირებული და სავალდებულო შესასრულებლად.
• აგადა (אַגָּדָה – „თქმა“, „თხრობა“): ეს არის თალმუდის არასამართლებრივი ნაწილი – მისი სული და ფოლკლორი. ის პასუხობს კითხვას: „რატომ წამს?“ ან „რა არის ამის მორალური აზრი?“ აგადა მოიცავს იგავებს, ბიბლიური ისტორიების გაფართოებულ ვერსიებს, ლეგენდებს რაბინების ცხოვრებაზე, ფილოსოფიურ მსჯელობებს, მისტიკას და სამედიცინო ან ასტრონომიულ რჩევებსაც კი. აგადა სავალდებულო კანონი არ არის, მაგრამ ის ებრაელებს მორალურ ორიენტირებს აძლევს.

ანალოგია: ჰალახა არის სახელმწიფოს „სისხლისა და სამოქალაქო სამართლის კოდექსი“, ხოლო აგადა – ამ სახელმწიფოს „ისტორია, ლიტერატურა და ფილოსოფია“.

---

2. თალმუდის ტიპური გვერდი (Vilna Shas სტანდარტი)

თალმუდის გვერდი (რომელსაც დაფ (Daf) ეწოდება) ვიზუალურად ჰგავს არქიტექტურულ ნაგებობას ან „ცოცხალ დისკუსიას“, სადაც სხვადასხვა საუკუნეში მცხოვრები მეცნიერები ერთმანეთს ესაუბრებიან. ტექსტი არ იკითხება ჩვეულებრივი წიგნის მსგავსად (ზემოდან ქვემოთ). ის დაყოფილია რამდენიმე ზონად:

text

+-------------------------------------------------------+

|                      ზედა ხაზი                        |
|   (აქ წერია თავის სახელი და გვერდის ნომერი)           |
+--------------------------+----------------------------+

|                          |                            |
|                          |    რაში (Rashi)            |
|   ტოზაფოტი (Tosafot)     |    (XI საუკუნე, საფრანგეთი)|
|   (XII-XIII სს. მწიგნობრები) |    მოკლე, უმნიშვნელოვანესი |
|   აკრიტიკებენ და ავსებენ  |    განმარტებები ტექსტის    |
|   რაშის და თალმუდს.      |    გასაგებად.              |
|                          |                            |
|                          +----------------------------+

|                          |                            |
|                          |   მიშნა და გემარა          |
|                          |   (ცენტრალური ტექსტი)      |
|                          |   ძირითადი კანონი და        |
|                          |   დებატები (III-VI სს).    |
|                          |                            |
+--------------------------+----------------------------+

|  კიდეებზე: სხვადასხვა ეპოქის მცირე შენიშვნები,         |
|  ბიბლიური მუხლების წყაროები და პარალელური მუხლები.     |
+-------------------------------------------------------+

ფრთხილად გამოიყენეთ კოდი.

როგორ იკითხება ეს გვერდი პრაქტიკაში:

1. ცენტრი (მიშნა და გემარა): ჯერ კითხულობენ ცენტრში მოთავსებულ რამდენიმე ხაზს (მიშნას), რომელიც დაწერილია ძველებრაულად. შემდეგ მის ქვემოთ კითხულობენ გემარას (არამეულ ენაზე), რომელიც ამ მიშნას განიხილავს.
2. მარჯვენა/შიდა მხარე (რაში): თუ ცენტრალური ტექსტის კითხვისას რომელიმე სიტყვა ან ლოგიკური ბმა გაუგებარია, თვალი გადააქვთ მარჯვნივ (ან გვერდის შიდა მხარეს). აქ წერია დიდი ფრანგი რაბინის, რაშის (XI ს.) კომენტარები. ის იმდენად მარტივად და გენიალურად ხსნის ტექსტს, რომ მის გარეშე თალმუდის გაგება თითქმის შეუძლებელია. რაშის კომენტარები იბეჭდება სპეციალური შრიფტით („რაშის შრიფტი“).
3. მარცხენა/გარე მხარე (ტოზაფოტი): მას შემდეგ, რაც მკითხველი გაიგებს ძირითად ტექსტს და რაშის აზრს, ის გადადის მარცხენა მხარეს. აქ მოცემულია ტოზაფოტი („დამატებები“) – ეს არის რაშის შვილისშვილებისა და მოწაფეების (XII-XIII სს.) ნააზრევი. ისინი ხშირად კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებენ რაშის განმარტებებს, პოულობენ წინააღმდეგობებს თალმუდის სხვადასხვა ნაწილს შორის და აწარმოებენ ღრმა ანალიტიკურ დებატებს.

ამგვარად, თალმუდის მხოლოდ ერთ გვერდზე თქვენ ხედავთ 1000 წლის განმავლობაში მიმდინარე ინტელექტუალურ დისკუსიას, სადაც III საუკუნის, VI საუკუნის, XI საუკუნის და XIII საუკუნის მეცნიერები ერთ სივრცეში მსჯელობენ.

თალმუდის შესწავლა დღესაც ძალიან პოპულარულია (მაგალითად, სისტემა „დაფ იომი“, როცა ადამიანები მთელ მსოფლიოში ყოველდღე ერთსა და იმავე გვერდს სწავლობენ).

განვიხილოთ თალმუდის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და კლასიკური სამართლებრივი კაზუსი, რომლითაც იწყება ტრაქტატი „ბავა მეცია“ (Bava Metzia – შუა კარი). ეს მაგალითი იდეალურად აჩვენებს, თუ როგორ მუშაობს თალმუდის იურიდიული ლოგიკა.შემთხვევა ეხება ნაპოვნ ნივთს, რომელზეც ორი ადამიანი ერთდროულად აცხადებს პრეტენზიას.კაზუსი: „ორი ადამიანი ეჭიდება მოსასხამს“1. მიშნა (ძირითადი კანონი):ორი ადამიანი მიდის სასამართლოში. მათ უჭირავთ ერთი და იგივე მოსასხამი (ტანისამოსი).პირველი ამბობს: „მე ვიპოვე ის!“მეორე ამბობს: „მე ვიპოვე ის!“პირველი ამბობს: „ის მთლიანად ჩემია!“მეორე ამბობს: „ის მთლიანად ჩემია!“სასამართლოს გადაწყვეტილება (მიშნას მიხედვით):თითოეულმა მათგანმა უნდა დადოს ფიცი, რომ მას ეკუთვნის ამ მოსასხამის არანაკლებ ნახევარი. ამის შემდეგ, მოსასხამი შუაზე იჭრება (ან იყიდება და მისი ღირებულება) ნახევარ-ნახევრად იყოფა მათ შორის.2. გემარა (რაბინების დებატები და ანალიზი):აქ იწყება ნამდვილი თალმუდური ჩაძიება. რაბინები სვამენ კითხვას: რატომ არის საჭირო, რომ ორივე ადამიანმა ორ-ორჯერ გაიმეოროს თავისი სათქმელი? (ჯერ ამბობენ „მე ვიპოვე“, შემდეგ კი „მთლიანად ჩემია“). ხომ არ არის ეს ზედმეტი სიტყვაყრუობა?რაბინების ანალიზი:რაბი ა განმარტავს: თუ ადამიანი იტყოდა მხოლოდ „მე ვიპოვეო“, ეს საკმარისი არ იქნებოდა. შესაძლოა, მან ნივთი მართლაც იპოვა, მაგრამ ეს ნივთი მანამდე მეორეს ეკუთვნოდა და არ დაუკარგავს. ამიტომ, ის ამატებს: „მთლიანად ჩემია“, რითაც ხაზს უსვამს, რომ ნივთი პატრონმა მიატოვა და ახლა მას ეკუთვნის.თალმუდი განიხილავს სხვა სიტუაციასაც: რა ხდება, თუ პირველი ამბობს „მთლიანად ჩემია“, ხოლო მეორე ამბობს „ნახევარი ჩემია“ (ანუ მეორე აღიარებს, რომ ნახევარი პირველისაა)?ამ შემთხვევაში, სასამართლო პირველს მისცემს სამ მეოთხედს (3/4), ხოლო მეორეს – ერთ მეოთხედს (1/4).ლოგიკა: ვინაიდან მეორე თავადვე ამბობს, რომ ნახევარი პირველისაა, ეს ნახევარი ავტომატურად პირველს მიეკუთვნება და დავის საგანი აღარ არის. დარჩენილ მეორე ნახევარზე კი ორივე თანაბრად აცხადებს პრეტენზიას, ამიტომ ეს ნახევარი შუაზე იყოფა (1/4 და 1/4).3. რაშის (XI ს.) და ტოზაფოტის (XII-XIII სს.) კომენტარები (გვერდის კიდეებიდან):რაში სვამს მარტივ კითხვას მკითხველისთვის: რატომ ვენდობით მათ ფიცს? თუკი ერთ-ერთი მათგანი მატყუარაა და ქურდია, ის ხომ ტყუილ ფიცსაც მარტივად დადებს?ტოზაფოტი პასუხობს და ავითარებს აზრს: ებრაულ საზოგადოებაში ტყუილად ფიცის დადება (ღმერთის სახელის ხსენება) უდიდეს ცოდვად ითვლებოდა. ადამიანი, რომელმაც შესაძლოა ქუჩაში ნაპოვნი ნივთი მიითვისა (თავის მართლებით, რომ „თუ მე არ ავიღებდი, სხვა აიღებდა“), სასამართლოში, ღმერთის წინაშე ტყუილ ფიცს მაინც ვერ გაბედავს. ფიცი არის ფსიქოლოგიური ბარიერი, რომელიც მატყუარას შეაჩერებს. თუ ორივე დებს ფიცს, სასამართლო უშვებს, რომ ორივეს გულწრფელად სჯერა თავისი სიმართლის (მაგალითად, ნივთს ხელი ერთდროულად სტაცეს).რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?ეს მაგალითი გვიჩვენებს, რომ თალმუდი არ არის მხოლოდ რელიგიური ლოგიკა. ის არის სამოქალაქო სამართლის უმაღლესი სკოლა. ის ასწავლის ადამიანს:კრიტიკულ აზროვნებას (ტექსტში არცერთი ზედმეტი სიტყვა არ არსებობს).სამართლიანობისა და კომპრომისის პრინციპს (როცა მტკიცებულებები თანაბარია, ქონება თანაბრად იყოფა).ადამიანის ფსიქოლოგიის გათვალისწინებას სამართალში.როგორ გამოიყენება ეს ძველი წესები თანამედროვე ისრაელის სამართალში.

თანამედროვე ისრაელის სამართლებრივი სისტემა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე უნიკალური და საინტერესოა, რადგან ის წარმოადგენს სხვადასხვა ეპოქისა და კულტურის სამართლის „კოქტეილს“.

ისრაელი არის საერო, დემოკრატიული სახელმწიფო, თუმცა მისი სამართალი მჭიდროდ არის დაკავშირებული ებრაულ ტრადიციასთან. თალმუდური სამართალი (ებრაული სამართალი — მიშპატ ივრი) თანამედროვე ისრაელის სისტემაში მოქმედებს არა როგორც პირდაპირი რელიგიური კოდექსი, არამედ როგორც ფასეულობების, იურიდიული ლოგიკისა და კერძო სამართლის უმნიშვნელოვანესი წყარო.

აი, როგორ მუშაობს ეს სინთეზი პრაქტიკაში:

1. საოჯახო სამართალი (სადაც რელიგია პირდაპირ მართავს)

ეს არის ერთადერთი სფერო, სადაც თალმუდურ კანონებსა და რელიგიურ სასამართლოებს პირდაპირი, სახელმწიფოებრივი ძალა აქვთ.

• ისრაელში არ არსებობს სამოქალაქო ქორწინება. ყველა მოქალაქე (იქნება ეს ებრაელი, მუსლიმი, ქრისტიანი თუ დრუზი) ქორწინდება და ცილდება საკუთარი რელიგიური თემის კანონებით.
• ებრაელებისთვის ამ საკითხს განაგებს რაბინული სასამართლო, რომელიც პირდაპირ თალმუდური სამართლით ხელმძღვანელობს. მაგალითად, განქორწინებისთვის კაცმა ქალს უნდა გადასცეს სპეციალური საბუთი — გეტი. თუ კაცი უარს ამბობს, რაბინულ სასამართლოს თალმუდიდან გამომდინარე აქვს უფლება, მას დააკავოს საბანკო ანგარიშები, ჩამოართვას მართვის მოწმობა ან ციხეშიც კი ჩასვას, სანამ ცოლს არ გაათავისუფლებს.

2. სამოქალაქო და სისხლის სამართალი (სადაც თალმუდი შთაგონების წყაროა)

დანარჩენ სფეროებში (ბიზნესი, ქონება, ხელშეკრულებები, სისხლის სამართალი) ისრაელი იყენებს სამოქალაქო, საერო კანონმდებლობას, რომელიც ძირითადად ბრიტანულ და გერმანულ მოდელებს ეფუძნება. თუმცა, თალმუდს აქაც უდიდესი როლი აქვს:

• კანონი სამართლებრივი ვაკუუმის შესახებ: ისრაელში არსებობს სპეციალური კანონი, რომელიც ამბობს: თუ მოსამართლე აწყდება ისეთ რთულ საქმეს, რომელზეც ისრაელის კანონმდებლობაში პრეცედენტი ან პასუხი არ არსებობს, მან გამოსავალი უნდა ეძებოს „ებრაული მემკვიდრეობის თავისუფლების, სამართლიანობის, სწორუპოვრობისა და მშვიდობის პრინციპებში“. ეს პრაქტიკაში ნიშნავს, რომ მოსამართლეები ხშირად ხსნიან თალმუდს და იქიდან გადმოაქვთ იურიდიული ლოგიკა.
• უდანაშაულობის პრეზუმფცია და მოწმეები: თალმუდურ სამართალში აღიარებითი ჩვენება არ ითვლებოდა საკმარისად ადამიანის დასასჯელად (მიიჩნეოდა, რომ ადამიანს შეიძლება ჰქონდეს თვითდაზიანების მიდრეკილება ან ფსიქოლოგიური პრობლემა) და საჭირო იყო ორი დამოუკიდებელი მოწმე. ეს მკაცრი მიდგომა ადამიანის უფლებების დაცვის კუთხით ნაწილობრივ ასახულია ისრაელის თანამედროვე საპროცესო სამართალშიც.

3. მაგალითი: „მოსასხამის კაზუსი“ თანამედროვე ბიზნესში

წინა თემაში განხილული თალმუდური წესი — როცა ნივთზე ორივე მხარეს თანაბარი პრეტენზია აქვს და ქონება შუაზე იყოფა — ისრაელის უზენაესმა სასამართლომ გამოიყენა თანამედროვე ბიზნეს დავაში. საქმე ეხებოდა ორ კომპანიას, რომლებმაც ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად, თითქმის ერთ წამში დაარეგისტრირეს ერთი და იგივე ინტერნეტ-დომენი. მოსამართლეებმა სწორედ თალმუდის ლოგიკით იხელმძღვანელეს: რადგან შეუძლებელი იყო იმის მტკიცება, ვინ იყო პირველი და ორივე კეთილსინდისიერად მოქმედებდა, მათ მხარეებს დომენის ერთობლივი მფლობელობა ან მისი გაყიდვიდან მიღებული თანხის გაყოფა დააკისრეს.

4. უზენაესი სასამართლოს როლი

ისრაელის უზენაესი სასამართლო (ბაგაცი) მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან სასამართლოდ ითვლება. ის მუდმივად ლავირებს საერო, ლიბერალურ-დემოკრატიულ ფასეულობებსა და რელიგიურ, ტრადიციულ კანონებს შორის, რათა ქვეყანაში ბალანსი შეინარჩუნოს.

განვიხილოთ ორი უმნიშვნელოვანესი საკითხი, რომლებიც თანამედროვე ისრაელის საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში ყველაზე დიდ დისკუსიებს იწვევს.

---

1. ქორწინების სისტემა და „კვიპროსის ფენომენი“

როგორც აღვნიშნეთ, ისრაელში არ არსებობს საერო (სამოქალაქო) ქორწინების ინსტიტუტი. ქვეყანაში რეგისტრირდება მხოლოდ რელიგიური ქორწინება. ებრაელებისთვის ამას აკონტროლებს ისრაელის მთავარი რაბინატი, რომელიც მკაცრად მიჰყვება თალმუდურ სამართალს (ჰალახას).

პრობლემა: ვის არ შეუძლია ისრაელში დაქორწინება?

• სხვადასხვა რელიგიის წყვილები: მაგალითად, თუ ერთი პარტნიორი ებრაელია, ხოლო მეორე — ქრისტიანი ან მუსლიმი, მათ ისრაელში კანონიერად ვერავინ დააქორწინებს.
• არარელიგიური ან ათეისტი ადამიანები: ვისაც პრინციპულად არ სურს რელიგიური ცერემონიის გავლა.
• ჰალახური შეზღუდვების მქონე პირები: თალმუდური კანონით, მაგალითად, მღვდელმსახურთა შთამომავალს (კოჰენს) ეკრძალება განქორწინებულ ქალზე ქორწინება.
• ლგბტქ+ წყვილები: ორთოდოქსული რელიგიური სამართალი ერთსქესიანთა ქორწინებას არ უშვებს.

გამოსავალი: „კვიპროსის ქორწინება“ და ონლაინ-ალტერნატივები

ამ სიტუაციიდან გამოსავალი ისრაელის უზენაესმა სასამართლომ ჯერ კიდევ ათწლეულების წინ იპოვა პრეცედენტული გადაწყვეტილებით: ისრაელის სახელმწიფო ვალდებულია აღიაროს და დაარეგისტრიროს საზღვარგარეთ გაფორმებული ნებისმიერი კანონიერი სამოქალაქო ქორწინება.

• რატომ კვიპროსი? კვიპროსი ისრაელთან ყველაზე ახლოს მდებარე ევროპული ქვეყანაა (სულ რაღაც 40-წუთიანი ფრენა). ყოველწლიურად ათასობით ისრაელელი წყვილი მიფრინავს კვიპროსში (ან პრაღაში, თბილისში და ა.შ.), აფორმებს სამოქალაქო ქორწინებას, ბრუნდება ისრაელში და შინაგან საქმეთა სამინისტროში ოფიციალურად რეგისტრირდება როგორც ცოლი და ქმარი.
• ონლაინ ქორწინება (Utah Marriage): ბოლო წლებში განსაკუთრებით პოპულარული გახდა აშშ-ის იუტას შტატის ონლაინ-სერვისი. წყვილებს შეუძლიათ ისრაელიდან გაუსვლელად, Zoom-ის საშუალებით გააფორმონ სამოქალაქო ქორწინება იუტას შტატის კანონმდებლობით. ისრაელის სასამართლომ ეს ფორმაც კანონიერად ცნო, რამაც კიდევ უფრო გაამარტივა რელიგიური რაბინატისთვის გვერდის ავლით დაქორწინება.

---

2. უზენაესი სასამართლო (ბაგაცი) და პოლიტიკური დებატები

ისრაელის უზენაეს სასამართლოს, როდესაც ის მოქმედებს როგორც კონსტიტუციური ზედამხედველობის ორგანო, ეწოდება ბაგაცი (უმაღლესი სამართლმსაჯულების სასამართლო). ის მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ სასამართლო ორგანოდ ითვლება.

რატომ არის ბაგაცი ასეთი ძლიერი?

ისრაელს არ აქვს ერთიანი წერილობითი კონსტიტუცია. მის ნაცვლად არსებობს „ძირითადი კანონები“ (Basic Laws). ვინაიდან ქვეყანაში არ არსებობს ორპალატიანი პარლამენტი (არის მხოლოდ ერთპალატიანი ქნესეთი) და არც ძლიერი პრეზიდენტის ინსტიტუტი, უზენაესი სასამართლო არის ერთადერთი ორგანო, რომელიც აკონტროლებს მთავრობისა და პარლამენტის ძალაუფლებას, რათა მათ არ დაარღვიონ ადამიანის უფლებები.

სასამართლო იყენებს „გონივრულობის სტანდარტს“ (Reasonableness Standard) — მას შეუძლია გააუქმოს მთავრობის ნებისმიერი გადაწყვეტილება ან დანიშვნა, თუ მიიჩნევს, რომ ის უკიდურესად არაგონივრული და არასამართლიანია.

რატომ იწვევს ეს დიდ პოლიტიკურ დაპირისპირებას?

ისრაელის საზოგადოება დაყოფილია ორ დიდ ბანაკად, რის გამოც სასამართლოს გარშემო მწვავე ბრძოლა მიმდინარეობს:

1. მემარჯვენე და რელიგიური პოლიტიკოსების პოზიცია: ისინი მიიჩნევენ, რომ უზენაესი სასამართლო არის ზედმეტად „აქტივისტური“, ლიბერალური და მემარცხენე მიმართულების. მათი არგუმენტით, ვინაიდან მოსამართლეებს ხალხი არ ირჩევს, მათ არ აქვთ უფლება გააუქმონ ხალხის მიერ არჩეული პარლამენტის (ქნესეთის) მიერ მიღებული კანონები. ისინი ხშირად ცდილობენ გაატარონ სასამართლო რეფორმა, რომელიც შეზღუდავს ბაგაცის უფლებამოსილებებს (მაგალითად, აუკრძალავს პარლამენტის კანონების გაუქმებას).
2. ცენტრისტი, მემარცხენე და საერო მოქალაქეების პოზიცია: ისინი მიიჩნევენ, რომ ბაგაცი არის ისრაელის დემოკრატიის უკანასკნელი ბასტიონი. მათი აზრით, სასამართლოს დასუსტების შემთხვევაში, მემარჯვენე-რელიგიური უმრავლესობა პარლამენტში მარტივად შეძლებს უმცირესობების, ქალებისა და საერო ადამიანების უფლებების შეზღუდვას (მაგალითად, შაბათის დღეს ტრანსპორტის ან ბიზნესის სრულად აკრძალვას).

ეს დაპირისპირება ისრაელის შიდა პოლიტიკის მთავარი ღერძია. სასამართლო მუდმივად ცდილობს იპოვოს ოქროს შუალედი: დაიცვას ქვეყნის, როგორც „ებრაული სახელმწიფოს“ ტრადიციები, მაგრამ ამავდროულად შეინარჩუნოს მისი „დემოკრატიული“ და ლიბერალური ხასიათი.