ვარძიის 13-სართულიანი კლდეში ნაკვეთი კომპლექსი მოიცავს ასობით საცხოვრებელ სენაკს, 15 ეკლესიას (მთავარია ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი), მარნებს, სატრაპეზოებს, საწყობებს, საირიგაციო სისტემებსა და ფარულ გვირაბებს. [1, 2]
ლაბირინთებისა და საცხოვრებელი სენაკების გვერდით, 25-მდე მცირე ზომის საყდარი და სამლოცველოა მიმოფანტული.
მთავარი საკულტო ნაგებობები
- ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი — კომპლექსის ცენტრი უნიკალური ფრესკებით (თამარ მეფისა და გიორგი III-ის გამოსახულებებით).
- სამრეკლო — ორსართულიანი ნაგებობა XII საუკუნის ორნამენტებით.
საცხოვრებელი და სამეურნეო ოთახები
- სენაკები და საცხოვრებლები — მრავალსართულიანად განლაგებული ოთახების კომპლექტები (ძირითადად ოთხოთახიანი ბინები ბერებისათვის).
- სატრაპეზოები — დიდი სასადილო დარბაზები საზოგადოებრივი თავყრილობისთვის.
- მარნები და სათავსოები — ქვევრებიანი საღვინეები და პროდუქტების შესანახი ადგილები. [1]
ინფრასტრუქტურა და თავდაცვა
- წყალსადენი სისტემა — კლდეში გაყვანილი თიხის მილები და წყაროს წყლის აუზები.
- თავდაცვითი გვირაბები — ფარული გასასვლელები და სადარაჯო სივრცეები მტრის შემოსევისას თავის შესაფარებლად. [1]
- სამალავი ტაძრები: ზოგიერთი სამლოცველო იმდენად ღრმად არის გამოკვეთილი კლდეში, რომ მათ საერთოდ არ აქვთ ბუნებრივი განათება. ომიანობისა და ალყის დროს, ბერები და მეციხოვნეები სწორედ ამ ფარულ საყდრებში ატარებდნენ წირვა-ლოცვას.
- აკლდამები: ბევრ მცირე ეკლესიას იატაკში ამოჭრილი აქვს სპეციალური სამარხები (აკლდამები), სადაც მონასტრის გამორჩეულ მოღვაწეებსა და დიდებულებს კრძალავდნენ.
ლიტანიობისა და თავდაცვის ფუნქცია
საინტერესოა, რომ ეს ეკლესიები ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო შიდა, ვიწრო საიდუმლო გვირაბებით. დიდი საეკლესიო დღესასწაულების დროს ბერებს შეეძლოთ ერთი კლდის ეკლესიიდან მეორეში ისე გადასულიყვნენ, რომ გარედან მტერს მათი გადაადგილება საერთოდ არ შეემჩნია.
