ამქარი. უსტაბაში. შეგირდად კურთხევა

ამქარი (სპარსული სიტყვიდან „ჰამქარ“, რაც თანამოამაგეს, თანამშრომელს ნიშნავს) იყო ძველი თბილისის ხელოსანთა და წვრილ მოვაჭრეთა ოფიციალური, პროფესიული გაერთიანება [საქართველოს თეატრის, კინოს, მუსიკისა და ქორეოგრაფიის სახელმწიფო მუზეუმში, Asnafi - Wikipedia]. ის წარმოადგენდა შუა საუკუნეების ევროპული გილდიებისა და ცეხების ზუსტ ანალოგს კავკასიურ ნიადაგზე.

თბილისურ ამქრებს რამდენიმე უმნიშვნელოვანესი ფუნქცია ჰქონდათ, რის გარეშეც ქალაქის ეკონომიკა ვერ იარსებებდა:

• მკაცრი მონოპოლია და კონტროლი: ყოველი სპეციალობისთვის (ხარატები, მედუქნეები, მეჩექმეები, მჭედლები) ცალკე ამქარი არსებობდა. არავის ჰქონდა უფლება, თბილისში სახელოსნო გაეხსნა ან პროდუქცია გაეყიდა, თუ ის ამქრის წევრი არ იყო. ამქარი მკაცრად აკონტროლებდა საქონლის ხარისხს და ადგენდა ფიქსირებულ ფასებს, რათა თავიდან აეცილებინათ არაკეთილსინდისიერი კონკურენცია.
• სოციალური დაზღვევა: თითოეულ ამქარს ჰქონდა თავისი საგანგებო სალარო. წევრები იქ ყოველთვიურად რიცხავდნენ გადასახადს. თუ რომელიმე ხელოსანი დაბერდებოდა, დაინვალიდდებოდა ან გარდაიცვლებოდა, ამ ფულით ამქარი ინახავდა მის ოჯახს და ზრდიდა მის ობლებს.
• რელიგიური და სამოქალაქო იდენტობა: ყოველ ამქარს ჰყავდა თავისი მფარველი წმინდანი (მაგალითად, მჭედლების მფარველად წმინდა ელოი ითვლებოდა) და ჰქონდათ საკუთარი უნიკალური დროშა, რომელზეც მათი პროფესიული სიმბოლოები (მაკრატელი, ჩაქუჩი და ა.შ.) იყო გამოსახული. საჯარო დღესასწაულებზე ამქრები ამ დროშებით საზეიმოდ გამოდიოდნენ ქუჩებში.
• სასჯელი და მოკვეთა: თუ ოსტატი წესებს დაარღვევდა (მაგალითად, ფასს ხელოვნურად დააგდებდა ან უხარისხო ნივთს დამალულად გაყიდდა), უშტაბაშის გადაწყვეტილებით მას სასტიკად სჯიდნენ. უმცირესი სასჯელი ფულადი ჯარიმა იყო, ხოლო უმკაცრესი — ამქრიდან მოკვეთა (სირცხვილის ბოძზე გაკვრა), რაც ხელოსნისთვის ეკონომიკურ და სოციალურ სიკვდილს ნიშნავდა.

ამქრული სისტემა თბილისში XIX საუკუნის ბოლომდე, კაპიტალისტური ურთიერთობებისა და ქარხნული წარმოების გაჩენამდე, ქალაქური ცხოვრების მთავარ საყრდენს წარმოადგენდა.

ვინ იყო ამქრისთავი (უშტაბაში) და როგორ ირჩევდნენ მას?

XIX საუკუნის თბილისში ყოველი პროფესიის ხელოსანს (ხარატებს, კალატოზებს, მედუქნეებს, მეჩექმეებს) თავისი პროფესიული კავშირი, ანუ ამქარი ჰქონდა. ამ ამქრის მეთაურს ამქრისთავი, ანუ თურქული სიტყვიდან გამომდინარე — უშტაბაში (ოსტატების თავი) ეწოდებოდა.

• არჩევის წესი: უშტაბაშის თანამდებობა არ იყო მემკვიდრეობითი და მას ფულით ვერავინ იყიდდა. მას ირჩევდა თავად ამქრის საერთო კრება, სადაც ხმას აძლევდნენ მხოლოდ სრულუფლებიანი ოსტატები. კანდიდატს უნდა ჰქონოდა უნაკლო რეპუტაცია, ყოფილიყო თავისი საქმის უბადლო მცოდნე, სამართლიანი, ავტორიტეტული და მატერიალურად დამოუკიდებელი, რათა სხვისი გავლენის ქვეშ არ მოქცეულიყო. არჩევნები ნამდვილი დემოკრატიული პრინციპით ტარდებოდა და ხშირად ფარული კენჭისყრით სრულდებოდა.
• უფლება-მოვალეობები: უშტაბაში იყო ამქრის აბსოლუტური მმართველი და მოსამართლე. მას ჰქონდა უფლება:
  1. გადაეწყვიტა დავები ხელოსნებს შორის (სასამართლოს გარეშე).
  2. დაეწესებინა პროდუქციის ხარისხის სტანდარტები და კონტროლი გაეწია ფასებზე, რათა მყიდველი არ მოტყუებულიყო.
  3. მიეღო გადაწყვეტილება ახალი შეგირდის ოსტატად კურთხევის შესახებ (ეს დიდი რიტუალი იყო).
  4. განეკარგა ამქრის საერთო სალარო, საიდანაც ფული გაჭირვებულ წევრებს რიგდებოდა.

უშტაბაშის სიტყვა ყარაჩოხელებისთვის კანონი იყო. მისი ავტორიტეტი იმდენად დიდი გახლდათ, რომ ხშირად ქალაქის ოფიციალური მმართველებიც (პოლიცმეისტერი ან გუბერნატორი) კი ვერ ბედავდნენ უბანში წესრიგის დამყარებას უშტაბაშის თანხმობისა და შუამავლობის გარეშე.

შეგირდის ოსტატად კურთხევა (ანუ „ხელზე კურთხევა“) ძველ თბილისში უაღრესად საზეიმო, თეატრალიზებული და მისტიკური რიტუალი იყო. შეგირდობა ხშირად 5-დან 10 წლამდე გრძელდებოდა, რა დროშიც ბიჭი არა მხოლოდ ხელობას სწავლობდა, არამედ ყარაჩოხელთა კოდექსსაც სრულად ითვისებდა.

როდესაც ოსტატი ჩათვლიდა, რომ შეგირდი მზად იყო, იწყებოდა მრავალეტაპიანი ცერემონია:

1. გამოცდა ამქრის წინაშე

ცერემონიის დაწყებამდე შეგირდს უნდა დაემზადებინა თავისი საფირმო ნამუშევარი — „შედევრი“ (მაგალითად, მეჩექმეს უნდა შეეკერა იდეალური ჩექმა, ხარატს — ხის ნაკეთობა). ამ ნამუშევარს აფასებდა ამქრისთავი (უშტაბაში) და სხვა გავლენიანი ოსტატები. თუ ხარისხი მათ მოთხოვნებს აკმაყოფილებდა, კურთხევის ნებართვას გასცემდნენ.

2. საჯარო მონანიება და პატიება

კურთხევის დღეს, ამქრის წევრები იკრიბებოდნენ საგანგებო დარბაზში ან ღია ცის ქვეშ.

• შეგირდი დგებოდა შუაგულში, თავდახრილი, ფეხშიშველი და ხელებდაკრეფილი.
• უშტაბაში სამჯერ ეკითხებოდა მის ძველ ოსტატს: „ხომ არაფერი დაუშავებია ამ ბავშვს? ხომ არ მოუპარავს, ხომ არ უცრუია, ხომ არ გიღალატია?“
• ოსტატს საჯაროდ უნდა ეპატიებინა ყველა წვრილმანი შეცდომა და ეთქვა: „ღმერთმა აპატიოს, მეც მიპატიებია“.

3. ფიცი და დარიგება

ამქრისთავი შეგირდს საზეიმოდ უკითხავდა ყარაჩოხელთა დაუწერელ კანონებს. ახალბედა ოსტატი დებდა ფიცს, რომ:

• არასოდეს მოატყუებდა მყიდველს.
• არ დაამზადებდა უხარისხო საქონელს.
• ფასს არ გააძვირებდა სხვა ოსტატების საზიანოდ (კონკურენციის მკაცრი წესები).
• ყოველთვის დაეხმარებოდა გაჭირვებულ ამქრელებსა და ობლებს.

4. ხელის გაწვნა და სიმბოლური „სილა“

ფიცის შემდეგ ხდებოდა უშუალოდ „ხელზე კურთხევა“. უშტაბაში შეგირდს ხელებზე წაუსვამდა წმინდა ზეთს ან წყალს, რაც მისი პროფესიული დამოუკიდებლობის სიმბოლო იყო.

ამის შემდეგ, უშტაბაში ახალ ოსტატს სახეში მსუბუქ სილას (შემორტყმას) აწნავდა და ეუბნებოდა: „ეს იყოს უკანასკნელი შეურაცხყოფა, რომელიც შენ მოითმინე! ამიერიდან შენ თავისუფალი კაცი ხარ, გაქვს შენი ღირსება და ვალდებული ხარ, ის სიცოცხლის ფასად დაიცვა!“

5. სარტყლის შემორტყმა და საჩუქრები

ძველი ოსტატი ახალგაზრდას საზეიმოდ არტყამდა ხელოსნის ქამარს (მოგვიანებით კი ვერცხლის ქამარს) და ჩუქნიდა მისი პროფესიის მთავარ სამუშაო იარაღს (მაგალითად, ჩაქუჩს ან მაკრატელს). ამ მომენტიდან ის ხდებოდა ამქრის სრულუფლებიანი წევრი, ეძლეოდა საკუთარი სახელოსნოს (დუქნის) გახსნისა და შეგირდების აყვანის უფლება.

რიტუალი სრულდებოდა გრანდიოზული, მრავალდღიანი ქეიფით, რომლის ხარჯებსაც, ტრადიციისამებრ, ახლადკურთხეული ოსტატის ოჯახი ან მისი ყოფილი მასწავლებელი ფარავდა.

**************************************

თბილისური ამქრების დასასრული კაპიტალიზმის შემოსვლას, ტექნოლოგიურ პროგრესსა და, საბოლოოდ, საბჭოთა რეჟიმის იდეოლოგიას უკავშირდება. XIX საუკუნის მიწურულს და XX საუკუნის დასაწყისში ამქრულმა სისტემამ, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში მყარად მუშაობდა, კონკურენციას ვეღარ გაუძლო.

მისი გაქრობა რამდენიმე ძირითადმა ეტაპმა და ფაქტორმა გამოიწვია:

1. კაპიტალიზმი და ქარხნული წარმოება (XIX ს. ბოლო)

თბილისში პირველი დიდი ფაბრიკებისა და ქარხნების გაჩენამ ამქრებს უდიდესი დარტყმა მიაყენა. ხელით მომუშავე ყარაჩოხელ ოსტატს (მაგალითად, მეჩექმეს) კვირები სჭირდებოდა ერთი წყვილი ფეხსაცმლის შესაკერად, ქარხანა კი მას რამდენიმე საათში უშვებდა და ბევრად იაფად ყიდდა. თავისუფალმა ბაზარმა და იაფფასიანმა მასობრივმა პროდუქციამ ამქრების ეკონომიკური მონოპოლია დაანგრია.

2. ოფიციალური გაუქმება რუსეთის იმპერიის მიერ

რუსეთის იმპერიის ხელისუფლებას არ მოსწონდა ამქრების ასეთი ძლიერი შიდა ავტონომია და გავლენა ქალაქის მოსახლეობაზე. მეფის მთავრობამ ნაბიჯ-ნაბიჯ დაიწყო მათი უფლებების შეზღუდვა. საბოლოოდ, 1902 წლისთვის რუსეთის იმპერიაში ამქრული სისტემა ოფიციალურად გაუქმდა და კანონგარეშედ გამოცხადდა, თუმცა თბილისში, ტრადიციის ძალის წყალობით, მათ იატაკქვეშეთში ან ამხანაგობების სახით მაინც განაგრძეს არსებობა.

3. საბჭოთა რეჟიმის საბოლოო დარტყმა (1920-იანი წლები)

საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ, ახალმა ხელისუფლებამ ყოველგვარი დამოუკიდებელი პროფესიული გაერთიანება და კერძო სახელოსნოები აკრძალა. ოსტატები და შეგირდები იძულებით გააწევრიანეს სახელმწიფო პროფკავშირებსა და სამრეწველო არტელებში (სახელმწიფო კოოპერატივებში). ამქრის დროშები, სალაროები, ტრადიციული წესები და უშტაბაშის (ამქრისთავის) ინსტიტუტი ფეოდალურ გადმონაშთებად გამოცხადდა და სამუდამოდ გაუქმდა.

ამგვარად, XX საუკუნის 20-იანი წლების ბოლოსთვის ამქრებმა არსებობა შეწყვიტეს. ძველი თბილისის ეს უნიკალური სოციალური სტრუქტურა წარსულს ჩაბარდა, თუმცა მათ მიერ დამკვიდრებულმა ურთიერთდახმარების, პროფესიული პატიოსნებისა და რაინდობის კოდექსმა დღემდე შემოინახა სახელი კავკასიურ კულტურაში.