ივერონი

 ათონის ივერთა მონასტერი (ბერძნულად Μονή Ιβήρων — ივირონი) ათონის წმინდა მთის იერარქიაში მესამე ადგილზეა და წარმოადგენს უმნიშვნელოვანეს ისტორიულ ძეგლს, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ქართული სასულიერო და მწიგნობრული კულტურის უმთავრესი კერა იყო საზღვარგარეთ. [1, 2]

ქვემოთ მოცემულია ივერონის სრული და დაწვრილებითი ისტორია, სტრუქტურა და მისი უდიდესი საგანძური.

⏳ დაარსების ისტორია და „ოქროს ხანა“

მონასტერი დაარსდა 980–983 წლებში. მისი მშენებლობა უკავშირდება სამ დიდ ქართველ მოღვაწეს:

წმინდა იოანე მთაწმინდელს (საერო ცხოვრებაში დიდებული მოხელე).

მის შვილს — წმინდა ექვთიმე ათონელს (დიდი მთარგმნელი და მწიგნობარი).

წმინდა თორნიკე ერისთავს (ყოფილი სარდალი, რომელმაც ბიზანტიის იმპერატორს აჯანყებულ ბარდა სკლიაროსის დამარცხებაში დაეხმარა).

ბიზანტიის იმპერატორმა გაწეული სამხედრო დახმარებისთვის თორნიკე ერისთავს უხვად უბოძა ოქრო და მიწები. სწორედ ამ ფინანსებითა და ტაო-კლარჯეთის მეფის, დავით III კურაპალატის ხელშეწყობით აშენდა მონასტერი. X-XI საუკუნეებში ივერონში ასობით ქართველი ბერი მოღვაწეობდა. აქედან მართავდა ექვთიმე ათონელი უზარმაზარ მთარგმნელობით საქმიანობას, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ქართულ სასულიერო ლიტერატურას.

მძიმე საუკუნეები და ბერძნების ხელში გადასვლა

მონასტრის ისტორია სავსეა ტრაგიკული მოვლენებით:

• მეკობრეების თავდასხმები: ზღვის პირას მდებარეობის გამო, მონასტერს ხშირად აოხრებდნენ არაბი და კატალონიელი მეკობრეები.
• კათოლიკეთა (ლათინთა) ძალადობა: XIII საუკუნეში, ბიზანტიის იმპერიაში მიმდინარე საეკლესიო განხეთქილების დროს, ლათინებმა უნოიტობის (კათოლიკობასთან შერწყმის) წინააღმდეგობის გამო ივერონის ქართველი ბერები სასტიკად დასაჯეს — მოხუცები ზღვაში ჩაძირეს, ახალგაზრდები კი იტალიაში მონებად გაყიდეს (ისინი წმინდანებად არიან შერაცხულნი.
• გაბერძნება: საუკუნეების განმავლობაში, საქართველოში არსებული მძიმე პოლიტიკური ვითარების გამო, მონასტერში ქართველი ბერების ნაკადი შემცირდა. XIV საუკუნიდან ივერონის მართვაში ბერძნები ჩაერთნენ. მიუხედავად ამისა, ქართველები ივერონში XX საუკუნის შუა ხანებამდე (1955 წლამდე) უწყვეტად ცხოვრობდნენ. უკანასკნელი ქართველი ბერი, სქიმმონაზონი იოანე (მაისურაძე), 1957 წელს გარდაიცვალა. დღეს მონასტერი სრულად ბერძნული კინოტის (კრებულის) დაქვემდებარებაშია.

🎨 არქიტექტურა და კომპლექსი

ივერონი გარედან უზარმაზარ, ოთხკუთხა ფორმის ციხესიმაგრეს ჰგავს, რომელსაც მაღალი გალავანი და თავდაცვითი კოშკები იცავს.

კათოლიკონი (მთავარი ტაძარი): მიძღვნილია ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინებისადმი (დღესასწაულობს 15 აგვისტოს). იგი XI საუკუნეში აშენდა და უნიკალური მარმარილოს იატაკი და მოოქროვილი კანკელი აქვს.

პორტაიტისას ეკლესია: კათოლიკონის გვერდით დგას მცირე ზომის ტაძარი, რომელიც სპეციალურად ივერიის ღვთისმშობლის ხატისთვის აშენდა.

ქართული კვალი კედლებზე: მონასტრის მისაღებ დარბაზებში დღემდეა შემორჩენილი ფრესკები, სადაც გამოსახულია წმინდა ნინო, მეფე მირიანი და მცხეთის სვეტიცხოვლის ტაძარი.

🌟 მთავარი სიწმინდე — ივერიის ღვთისმშობლის ხატი („პორტაიტისა“)

მონასტრის ყველაზე დიდი რელიკვიაა ივერიის ღვთისმშობლის ხატი, რომელსაც ბერძნები პორტაიტისას (კარისმცველს) უწოდებენ.

ხატის ისტორია: IX საუკუნეში, ხატმებრძოლეობის დროს, ნიკეაში ერთმა ქვრივმა ქალმა ხატი გადასარჩენად ზღვას მიანდო. ხატი წყალზე ვერტიკალურად დადგა და ტალღებმა წაიღო.

მოვლენა ათონზე: საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, ივერონის ბერებმა ზღვაზე ცეცხლოვანი სვეტი იხილეს, რომელიც ხატიდან ამოდიოდა. ხატის ნაპირიდან გამოყვანა მხოლოდ ქართველმა მეუდაბნოე ბერმა, წმინდა გაბრიელ ივერიელმა შეძლო, რომელიც წყალზე ისე გაემართა, როგორც ხმელეთზე.

კარისმცველი: ბერებმა ხატი ტაძრის საკურთხეველში დაასვენეს, თუმცა დილით ის მონასტრის ჭიშკართან დახვდათ. ეს რამდენჯერმე განმეორდა. ღვთისმშობელმა გაბრიელ ბერს გამოცხადებაში უთხრა: „არ მოვედი იმისთვის, რომ თქვენ დამიცვათ, არამედ მე მინდა ვიყო თქვენი მფარველი“. ამიტომაც დააბრძანეს ის კომპლექსის შესასვლელთან.

მნიშვნელობა ათონისთვის: ათონური გადმოცემით, სანამ ეს ხატი ივერონის მონასტერში იმყოფება, ათონის მთა დაცულია, ხოლო მისი განდგომა სამყაროს აღსასრულის ნიშანი იქნება.

უმდიდრესი ბიბლიოთეკა და საგანძური

ივერონის ბიბლიოთეკა მსოფლიოში ერთ-ერთი უმდიდრესია. აქ ინახება:

• 2 000-ზე მეტი ხელნაწერი და 15 000-ზე მეტი ნაბეჭდი წიგნი.
• ქართული ფონდი: აქ ინახება 86 უძველესი ქართული ხელნაწერი (მათ შორის, ექვთიმე და გიორგი ათონელების მიერ ნათარგმნი უნიკალური ტექსტები, ბიბლიური წიგნები და ჰაგიოგრაფიული კრებულები).
• იმპერატორების შემოწირულობები: ბიზანტიის იმპერატორთა ოქროსბეჭდიანი სიგელები (ქრისოვულები), ძვირფასი სამოსელი და წმინდანთა ნაწილები.

ათონის წმინდა მთაზე, გარდა თავად ივერონის დიდი მონასტრისა, საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა ათობით სხვა ქართული სავანე — მცირე მონასტრები, კელიები და უდაბნოები (სკიტები), სადაც ქართველი მამები ცალკე მკვიდრობდნენ, მოღვაწეობდნენ და ხელნაწერებს ქმნიდნენ.

აი, ყველაზე მნიშვნელოვანი და ცნობილი ქართული კერები ათონზე ივერონის გარეთ:

1. იოანე ნათლისმცემლის სავანე (ქართველთა წინა წინამორბედი)

• სად მდებარეობს: კარიესთან (ათონის დედაქალაქთან) ახლოს.
• მნიშვნელობა: ეს კერა ივერონის დაარსებამდეც კი არსებობდა. სწორედ აქ დასახლდნენ თავდაპირველად წმინდა იოანე მთაწმინდელი და თორნიკე ერისთავი, სანამ ივერონის დიდ მშენებლობას დაიწყებდნენ. მოგვიანებით, ეს სავანე ივერონის დაქვემდებარებაში შევიდა, როგორც უმნიშვნელოვანესი ქართული სულიერი თავშესაფარი.

2. წმინდა ნიკოლოზის კელია („ორუფა“)

• ისტორია: მდებარეობს ივერონის მონასტრის მახლობლად, ტყეში. იგი საუკუნეების განმავლობაში ეკუთვნოდათ ქართველ ბერებს.
• ლიტერატურული კერა: აქ მიმდინარეობდა ინტენსიური მთარგმნელობითი საქმიანობა. ცნობილია, რომ ამ კელიაში მოღვაწეობდნენ ქართველი კალიგრაფები და მწიგნობრები, რომლებიც ივერონის დიდ ბიბლიოთეკას ხელნაწერებით ამდიდრებდნენ.

3. ფილოთეოსის მონასტრის ქართული პერიოდი

• კავშირი: ფილოთეოსის მონასტერი ათონის იერარქიაში მე-12 ადგილზეა. საუკუნეების განმავლობაში (განსაკუთრებით XIV-XV საუკუნეებში), როდესაც საქართველოდან შემოწირულობები იზრდებოდა, ამ მონასტერში ქართველ ბერთა ძალიან დიდი ნაკადი ცხოვრობდა.
• ქართველი კტიტორები: ქართველი მეფეები და დიდებულები (მათ შორის კახეთის მეფე ლევანი) უხვად აფინანსებდნენ ფილოთეოსს, რის გამოც ბერძენ ბერებთან ერთად იქ წირვა-ლოცვა ქართულადაც აღესრულებოდა.

4. წმინდა გიორგის კელია (კარიესში)

• სტატუსი: ათონის დედაქალაქ კარიესში ყველა დიდ მონასტერს აქვს თავისი წარმომადგენლობა (კონაკი). ივერონის მონასტრის ქართულ პერიოდში, კარიესის წმინდა გიორგის კელია იყო ადგილი, სადაც ქართველი ბერები იკრიბებოდნენ საერო თუ საეკლესიო საქმეების მოსაგვარებლად.

5. ქართველთა სკიტები და კელიები კაპსალაში

• კაპსალა: ეს არის კარიესის მახლობლად მდებარე უდაბნო ადგილი, რომელიც სავსეა მცირე კელიებითა და ასკეტური სავანეებით.
• ბოლო ქართველი ბერები: სწორედ კაპსალასა და ივერონის შემოგარენში ცხოვრობდნენ XIX-XX საუკუნეების დიდი ქართველი ასკეტები, მათ შორის სქიმმონაზონი იოანე (მაისურაძე) (რომელიც შემდეგ საქართველოში დაბრუნდა და ბეთანიის მონასტერში მოღვაწეობდა წმინდა გიორგი-იოანეს სახელით) და ბერი ბენედიქტე. მათ შეინარჩუნეს ქართული ლოცვითი ტრადიცია ათონზე იმ მძიმე პერიოდში, როდესაც რუსეთის იმპერია და საბერძნეთის მთავრობა ავიწროებდნენ არაბერძენ ბერებს.

---

რატომ დაიკარგა ეს კერები?

ამ მცირე კერების დაკარგვა გამოიწვია სამმა მთავარმა მიზეზმა:

1. ოსმალეთის იმპერიის ხანა: XV საუკუნიდან საქართველო ეკონომიკურად და პოლიტიკურად დასუსტდა და ვეღარ აგზავნიდა ოქროსა და ბერებს ათონზე.
2. ათონის შიდა წესდება: ათონის კანონით, თუ კონკრეტულ კელიაში ან მონასტერში იმ ერის წარმომადგენელი ბერები აღარ დარჩებიან, ვისიც იყო, სავანე ავტომატურად გადადის ბერძნების ან უახლოესი დიდი მონასტრის მფლობელობაში.
3. XX საუკუნის პოლიტიკა: საბერძნეთის სახელმწიფოს ჩამოყალიბების შემდეგ, მკაცრად შეიზღუდა უცხოელი (არაბერძენი) ბერების ათონზე დასახლება, რამაც საბოლოოდ შეაჩერა ქართული სამონასტრო ცხოვრება ამ კერებში.

ათონის წმინდა მთაზე ქართული სამონასტრო ცხოვრების თანამედროვე მდგომარეობა საინტერესო აღორძინების ფაზაშია. მიუხედავად იმისა, რომ ივერონის დიდი მონასტერი ბერძნული საძმოს ხელში რჩება, ბოლო წლებში ათონზე ქართული ენა და წირვა-ლოცვა ოფიციალურად დაბრუნდა

ივერონის სტატუსი დღეს

• ბერძნული მართვა: ივერონის მონასტერს სრულად ბერძენი ბერები და ბერძენი წინამძღვარი მართავენ.
• მემკვიდრეობის პატივისცემა: ბერძენი საძმო დიდ პატივს სცემს მონასტრის ქართულ ფესვებს. ქართული სიწმინდეები, ხელნაწერები და ფრესკები უმაღლეს დონეზეა დაცული. ქართველ მომლოცველებსა და სასულიერო პირებს იქ განსაკუთრებული სიყვარულით ხვდებიან.

 ქართული ენის დაბრუნება — ახალი სავანეები (კელიები)

ათონის კანონმდებლობით, ახალი დიდი მონასტრის აშენება აკრძალულია. თუმცა, დიდ მონასტრებს აქვთ უფლება, თავიანთ ტერიტორიაზე არსებული მცირე სახლები (კელიები) გადასცენ სხვადასხვა ეროვნების ბერებს. სწორედ ამ გზით, ათონზე უკვე სამი ქართული სავანე მოქმედებს: 

წმინდა იოანე ღვთისმეტყველის სავანე: იგი ვატოპედის დიდ მონასტერს ექვემდებარება (კოლიცუს დასახლებაში). აქ ქართველი მამები (წინამძღვარი მონაზონი სერაპიონი) სრულად ქართულ ენაზე აღავლენენ წირვა-ლოცვას.

სიმონოპეტრას მონასტრის დაქვემდებარებული კელია: სადაც ასევე ქართველი მამები მოღვაწეობენ და ქართულად ლოცულობენ.

ღვთისმშობლის მიძინების ახალი სავანე: გაიხსნა 2023 წლის აგვისტოში. ეს სავანე ათონის უპირველეს — წმინდა ათანასე დიდის ლავრას ექვემდებარება. მისი წინამძღვარია ქართველი მონაზონი ილარიონი.

როგორ ხდება ბერების მიღება?

დღეს ქართველ ბერს ათონზე დასახლება შეუძლია, თუმცა პროცედურა რთულია:

• მსოფლიო საპატრიარქოს იურისდიქცია: ათონის მთა საბერძნეთშია, მაგრამ საეკლესიოდ კონსტანტინოპოლის (მსოფლიო) საპატრიარქოს ემორჩილება.
• ბერძნული პასპორტი: ბერი რომ ათონის მუდმივი მკვიდრი გახდეს, მან უნდა მიიღოს საბერძნეთის მოქალაქეობა (რასაც ათონის წესდება ითხოვს ყველა არაბერძენი ბერისთვის). ბევრი ქართველი ბერი დღეს სხვადასხვა ბერძნულ მონასტერში (მაგალითად, სიმონოპეტრაში, დოქიარში) ჩვეულებრივად მსახურობს ბერძნულ საძმოსთან ერთად.

სამეცნიერო კვლევები

საქართველოს საპატრიარქო და ქართველი მეცნიერები მჭიდროდ თანამშრომლობენ ივერონის ბიბლიოთეკასთან. პერიოდულად ხდება ქართული ხელნაწერების ციფრული დამუშავება, ფოტოგრაფირება და ახალი კატალოგების გამოცემა, რათა X-XI საუკუნეების უნიკალური ტექსტები ქართული მეცნიერებისთვის ხელმისაწვდომი იყოს.