წმინდა ადგილები ქრისტიანებისთვის

 ქრისტიანობაში წმინდა ადგილების იერარქია ისლამის მსგავსად მკაცრად დოგმატური არ არის, თუმცა არსებობს გეოგრაფიული პუნქტები, რომლებსაც უდიდესი ისტორიული, სულიერი და მომლოცველობითი მნიშვნელობა აქვთ. ეს ადგილები ძირითადად იესო ქრისტეს, ღვთისმშობლის, მოციქულებისა და დიდი წმინდანების ცხოვრებას უკავშირდება.

ქრისტიანული სამყაროს უმთავრესი წმინდა ადგილებია:

1. წმინდა მიწა (ისრაელი და პალესტინა)

ეს არის ქრისტიანობის აკვანი, სადაც ბიბლიური მოვლენები განვითარდა. აქ სამი მთავარი ქალაქი გამოიყოფა:

• იერუსალიმი: ქრისტიანობის მთავარი ეპიცენტრი. აქ მდებარეობს წმინდა საფლავის ტაძარი, რომელიც აღმართულია იესო ქრისტეს ჯვარცმის (გოლგოთა) და მისი დამარხვისა და მკვდრეთით აღდგომის ადგილზე. ქალაქშია ასევე ზეთისხილის მთა, გეთსამანიის ბაღი და საიდუმლო სერობის ოთახი.
• ბეთლემი: ქალაქი, სადაც იესო ქრისტე იშვა. აქ დგას შობის ტაძარი, რომელიც მსოფლიოში ერთ-ერთი უძველესი მოქმედი ეკლესიაა.
• ნაზარეთი: ქალაქი, სადაც გაბრიელ ანგელოზმა ქალწულ მარიამს მაცხოვრის შობა ახარა და სადაც იესომ ბავშვობა გაატარა. აქ მდებარეობს ხარების ბაზილიკა.

2. ვატიკანი და რომი (იტალია)

დასავლური ქრისტიანობის (კათოლიციზმის) ცენტრი.

• წმინდა პეტრეს ბაზილიკა: მსოფლიოს უდიდესი ქრისტიანული ტაძარი, რომელიც აგებულია მოციქულთა თავის, წმინდა პეტრეს საფლავზე.
• რომის კატაკომბები და კოლიზეუმი: ადგილები, სადაც პირველი ქრისტიანი მოწამეები რწმენისთვის იდევნებოდნენ და იხოცებოდნენ. რომში ასევე დაკრძალულია პავლე მოციქული (წმინდა პავლეს ბაზილიკა).

3. ათონის წმინდა მთა (საბერძნეთი)

მართლმადიდებლური სამყაროს უმნიშვნელოვანესი სულიერი ცენტრი.

• ეს არის ნახევარკუნძული, რომელსაც ავტონომიური სამონასტრო სახელმწიფოს სტატუსი აქვს.
• ათონზე 20 მოქმედი მართლმადიდებლური მონასტერია (მათ შორის ისტორიული ქართული მონასტერი — ივერონი). ძველი ტრადიციით, აქ შესვლა მხოლოდ მამაკაცებისთვისაა ნებადართული.

4. მარიამ ღვთისმშობლის გამოცხადების ადგილები (კათოლიკური სიწმინდეები)

კათოლიკურ სამყაროში უდიდესი მნიშვნელობა აქვს ქალაქებს, სადაც მორწმუნეთა რწმენით ღვთისმშობელი სასწაულებრივად გამოეცხადა ადამიანებს:

• ლურდი (საფრანგეთი): ადგილი, სადაც 1858 წელს გოგონა ბერნადეტას ღვთისმშობელი გამოეცხადა. აქაური წყაროს წყალი სამკურნალოდ მიიჩნევა.
• ფატიმა (პორტუგალია): ადგილი, სადაც 1917 წელს სამ მწყემს ბავშვს ღვთისმშობელმა მნიშვნელოვანი წინასწარმეტყველებები გაანდო.

5. კონსტანტინოპოლი / სტამბოლი (თურქეთი)

ისტორიული ბიზანტიის დედაქალაქი და მართლმადიდებლობის უმცირესი ცენტრი.

• აია-სოფია (წმინდა სოფიას ტაძარი): ათასწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში მსოფლიოს უდიდესი ქრისტიანული ტაძარი, რომელიც დღეს მეჩეთად არის გადაკეთებული, თუმცა ქრისტიანებისთვის უდიდეს ისტორიულ სიწმინდედ რჩება. იქვე მდებარეობს მსოფლიო (მსოფლიო საპატრიარქოს) რეზიდენცია.

წმინდა ცეცხლის გარდამოსვლა (ბერძნ. Ἅγιον Φῶς — წმინდა ნათელი) არის მართლმადიდებლური სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი, მისტიკური და მასშტაბური რიტუალი. ის ყოველწლიურად სრულდება იერუსალიმის წმინდა საფლავის ტაძარში, მართლმადიდებლური დიდი შაბათის შუადღეს (აღდგომის წინა დღეს).

აი, ამ ტრადიციის დეტალური მიმოხილვა, მისი მსვლელობა და ისტორიული კონტექსტი:

1. რიტუალის მსვლელობა და უსაფრთხოება

რიტუალი მკაცრი წესებითა და პროტოკოლით მიმდინარეობს, რომელშიც ჩართულია როგორც მართლმადიდებლური სასულიერო იერარქია, ისე ადგილობრივი პოლიცია:

• კუვუკლიის შემოწმება და დალუქვა: დიდ შაბათს, დილით, ტაძარში მდებარე წმინდა საფლავის სამლოცველოს (კუვუკლიას) გულდასმით ჩხრეკენ, რათა დარწმუნდნენ, რომ შიგნით არ არის ცეცხლის გამჩენი არანაირი საშუალება (ასანთი, სანთებელა და ა.შ.). ამის შემდეგ საფლავს ლუქავენ ფუტკრის ცვილით.
• პატრიარქის გაჩხრეკა: შუადღისას იერუსალიმის მართლმადიდებელი პატრიარქი სამგზის შემოუვლის კუვუკლიას ლიტანიობით. ამის შემდეგ მას საჯაროდ ხდიან საზეიმო შესამოსელს და ის რჩება მხოლოდ თეთრი სტიქარით. ებრაელი პოლიციელები და სხვა კონფესიების წარმომადგენლები მასაც საგულდაგულოდ ჩხრეკენ, რათა გამოირიცხოს ცეცხლის ხელოვნურად შეტანა.
• ლოცვა სიბნელეში: პატრიარქს ხელში უჭირავს ჩამქრალი სანთლების ორი კონა (თითოეულში 33 სანთელია, იესო ქრისტეს მიწიერი ცხოვრების წლების აღსანიშნავად). ის შედის კუვუკლიაში, კარი იხურება და მთელი ტაძარი სრულ სიბნელეში ელოდება ცეცხლის გაჩენას, სანამ პატრიარქი მუხლმოდრეკილი ლოცულობს.
• ცეცხლის გავრცელება: ცეცხლის გარდამოსვლის შემდეგ, პატრიარქი კუვუკლიის სპეციალური სარკმლებიდან აწვდის ანთებულ სანთლებს მორწმუნეებს. ტაძარში მყოფი ათასობით ადამიანი წამებში გადასცემს ცეცხლს ერთმანეთს, რასაც თან ახლავს ზარების რეკვა და საზეიმო შეძახილები.

2. მისტიკური თვისებები და რწმენა

მართლმადიდებლური ტრადიციით, ამ ცეცხლს ღვთაებრივი წარმოშობა აქვს და პირველ წუთებში განსაკუთრებული თვისებებით ხასიათდება:

• არ წვავს: მორწმუნეები მას სახეზე, წვერზე და ხელებზე ისვამენ, რადგან სწამთ, რომ გარდამოსვლიდან პირველი რამდენიმე წუთის განმავლობაში ცეცხლი თბილია, მაგრამ არ წვავს კანსა და თმას.
• თვითაალება: ზოგიერთი მომლოცველი ამტკიცებს, რომ ტაძარში ყოფნისას მათი სანთლები ან კანდელები პატრიარქის შეხების გარეშე, თავისით აინთო.

3. ისტორიული ცნობები და კრიტიკა

• უძველესი ფესვები: ცეცხლის რიტუალის შესახებ პირველი წერილობითი ცნობები ჯერ კიდევ IV საუკუნიდან გვხვდება, თუმცა დღევანდელი სახით წეს-ჩვეულება ადრეულ შუა საუკუნეებში ჩამოყალიბდა.
• კრიტიკა და სკეპტიციზმი: საუკუნეების მანძილზე რიტუალს ბევრი კრიტიკოსი ჰყავდა. კათოლიკურმა ეკლესიამ ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში (პაპ გრიგოლ IX-ის დროს) სკეპტიკური პოზიცია დაიკავა. დღეს მეცნიერები და სკეპტიკოსები მიიჩნევენ, რომ საქმე გვაქვს ფოსფორის ან სხვა ქიმიური ნივთიერებების თვითაალებასთან, ან უბრალოდ ტრადიციულ საეკლესიო რიტუალთან, სადაც ცეცხლი ფარულად ინთება კუვუკლიაში მუდმივად მბჟუტავი უქრობი კანდელიდან.
• იერუსალიმის საპატრიარქოს პოზიცია: ბოლო წლებში იერუსალიმის საპატრიარქოს ოფიციალური წარმომადგენლები ხშირად ხაზს უსვამენ, რომ ეს არის „წმინდა ნათლის ცერემონია“ — დიდი სიმბოლური და სულიერი მნიშვნელობის მქონე რიტუალი, რომელიც ქრისტეს აღდგომის ნათელს განასახიერებს, და არა აუცილებლად ყოველწლიური ფიზიკური სასწაული.

მიუხედავად აზრთა სხვადასხვაობისა, წმინდა ცეცხლი სპეციალური ავიარეისებითა და ლამპრებით ყოველწლიურად დიდ შაბათსავე ჩააქვთ მართლმადიდებლურ ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოში, საბერძნეთში, კვიპროსში, რუმინეთსა და ბულგარეთში, სადაც მას აეროპორტში უმაღლესი სასულიერო პირები და მორწმუნეები საზეიმოდ ხვდებიან.

იერუსალიმის წმინდა საფლავის ტაძარი ქრისტიანული სამყაროს უმთავრესი სიწმინდეა, თუმცა ის ამავე დროს კონფესიებს შორის საუკუნოვანი დაპირისპირებისა და ტერიტორიების მკაცრი გადანაწილების სიმბოლოც არის. ტაძარს ერთდროულად 6 ქრისტიანული კონფესია ფლობს, რაც რთულ რელიგიურ, სამართლებრივ და ლოგისტიკურ ბალანსს მოითხოვს.

ამ სისტემას საფუძვლად უდევს სტატუს ქვო (Status Quo), რომელიც 1757 წელს ოსმალეთის სულთნის ბრძანებით დაწესდა და დღემდე უცვლელად მოქმედებს.

1. ექვსი მფლობელი კონფესია

ტაძარი გადანაწილებულია სამ მთავარ და სამ შედარებით მცირე ქრისტიანულ ჯგუფს შორის:

• მთავარი მფლობელები (დიდი წილი):
  1. ბერძნული მართლმადიდებლური ეკლესია (იერუსალიმის საპატრიარქო) – ფლობს ტაძრის უდიდეს და ცენტრალურ ნაწილს.
  2. სომხური სამოციქულო ეკლესია – ფლობს რამდენიმე მნიშვნელოვან გალერეას, სამლოცველოსა და წმინდა ელენეს ტაძარს.
  3. კათოლიკური ეკლესია (ფრანცისკანელთა ორდენი) – ფლობს გოლგოთის ნაწილს, ქრისტეს გამოცხადების სამლოცველოსა და ჩრდილოეთ ფრთას.
• მცირე უფლებების მქონე კონფესიები (მცირე წილი):
  4. კოპტური ეკლესია (ეგვიპტელი ქრისტიანები)
  5. სირიული მართლმადიდებლური ეკლესია
  6. ეთიოპიის მართლმადიდებლური ეკლესია (მათი სამლოცველოები ძირითადად ტაძრის სახურავზე მდებარეობს).

პროტესტანტებს, ანგლიკანებსა და სხვა თანამედროვე ქრისტიანულ მიმდინარეობებს ტაძარში საკუთარი კუთხე საერთოდ არ გააჩნიათ.

2. მკაცრი გადანაწილება და უცნაური წესები

„სტატუს ქვოს“ წესები იმდენად მკაცრია, რომ ტაძარში ყოველი კვადრატული სანტიმეტრი, სანთელი, სურათი და ხალიჩაც კი კონკრეტულ კონფესიას ეკუთვნის:

• საერთო სივრცეები: თავად იესო ქრისტეს საფლავი (კუვუკლია) და ტაძრის მთავარი შესასვლელი საერთო საკუთრებაა. აქ ღვთისმსახურების საათები წუთობრივად არის გაწერილი. თუ რომელიმე კონფესია თავის დროს გადააცილებს ან სხვის სივრცეში სანთელს დაანთებს, ეს დიდ სკანდალს იწვევს.
• დალაგების წესი: ტაძრის იატაკის დაგვაც კი პოლიტიკური საკითხია. თითოეულ ჯგუფს მხოლოდ თავისი ტერიტორიის დასუფთავების უფლება აქვს. თუ ნაგავი საერთო ტერიტორიაზე გადავა, ეს შეიძლება ფიზიკურ დაპირისპირებაში გადაიზარდოს.
• რემონტის პრობლემა: ვინაიდან ნებისმიერი ცვლილება ყველა მფლობელის თანხმობას მოითხოვს, ტაძარში საუკუნეების მანძილზე ვერ ხერხდებოდა ელემენტარული სარემონტო სამუშაოების ჩატარება. კუვუკლიის გრანდიოზული რესტავრაცია მხოლოდ 2016 წელს გახდა შესაძლებელი, როდესაც მართლმადიდებლებმა, კათოლიკეებმა და სომხებმა, როგორც იქნა, საერთო ენა გამონახეს.

3. „უძრავი კიბე“ — აბსურდის სიმბოლო

„სტატუს ქვოს“ უცვლელობის ყველაზე ცნობილი სიმბოლოა ხის პატარა კიბე, რომელიც ტაძრის შესასვლელის თავზე, მეორე სართულის ფანჯარასთან დევს.

• ის პირველად 1757 წლამდე სომეხმა მუშამ დატოვა ფასადის წმენდისას.
• მას შემდეგ მისი ადგილიდან დაძვრა ეკრძალებათ, რადგან ფანჯარა და კარნიზი სხვადასხვა კონფესიის საკუთრებაა და შეთანხმება ვერ ხერხდება, ვის ეკუთვნის თავად კიბე. ის უკვე 270 წელზე მეტია ერთ ადგილას დევს.

4. მუსლიმი მეკარეები (გასაღების მცველები)

ქრისტიანებს შორის მუდმივი უნდობლობის გამო, საუკუნეების წინ მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ ტაძრის მთავარი გასაღები არცერთ ქრისტიანულ კონფესიას არ ჰქონოდა.

XII საუკუნიდან (სალადინის პერიოდიდან) მოყოლებული დღემდე, ტაძრის გასაღების შენახვა და კარების გაღება-დაკეტვა ორ არაბ მუსლიმურ ოჯახს ევალება:

• ჯუდეს ოჯახი — არის გასაღების ოფიციალური მფლობელი და მცველი.
• ნუსეიბეს ოჯახი — ყოველ დილით ართმევს გასაღებს ჯუდეს ოჯახს, მიდის ტაძართან, აღებს დიდ ხის კარებს, საღამოს კი კეტავს. ეს ტრადიცია თაობიდან თაობას გადაეცემა.

5. ფიზიკური დაპირისპირებები

მიუხედავად იმისა, რომ დღეს სიტუაცია შედარებით მშვიდია, ტაძარში სასულიერო პირებს შორის ჩხუბი XXI საუკუნეშიც კი მომხდარა. მაგალითად, 2002 წელს კოპტ და მართლმადიდებელ ბერებს შორის მოხდა ფიზიკური დაპირისპირება იმის გამო, რომ კოპტმა ბერმა თავისი სკამი მართლმადიდებლების მხარეს რამდენიმე სანტიმეტრით გადასწია ჩრდილში დასაჯდომად. 2008 წელს კი ბერძენ და სომეხ ბერებს შორის მოხდა მასშტაბური ჩხუბი მსვლელობის დროს, რის ჩასახშობადაც ისრაელის პოლიციის ჩარევა გახდა საჭირო.