ძველი ქართველი ტომები

 ქართველური ტომები საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდებოდნენ და იცვლიდნენ სახელებს, თუმცა მათი პირველი წერილობითი ხსენება ძველი აღმოსავლური (ასურული, ურარტული) და ანტიკური (ბერძნულ-რომაული) წყაროებიდან იწყება. ეს ტომები პირობითად იყოფოდა დასავლურ (კოლხურ) და აღმოსავლურ (იბერიულ) შტოებად, რომელთა კონსოლიდაციამაც მოგვიანებით ერთიანი ქართველი ერი შექმნა.

აი, უმთავრესი ქართველური ტომები ქრონოლოგიური და გეოგრაფიული მიმართულებების მიხედვით:

🏛️ უძველესი ტომები ასურულ და ურარტულ წყაროებში (ძვ.წ. II-I ათასწლეულები)

ეს ტომები სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიასა და მცირე აზიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით სახლობდნენ:

• დიაოხები (ტაოხები): ერთ-ერთი უძლიერესი და უძველესი ტომობრივი გაერთიანება, რომელიც ებრძოდა ასურეთსა და ურარტუს. მათი სახელიდან მოდის ისტორიული მხარე ტაო.
• კულხები: შავ ზღვასთან მოსახლე ტომები. სწორედ მათ ბაზაზე ჩამოყალიბდა მოგვიანებით ძლიერი კოლხეთის სამეფო.
• მუშქები და თაბალები: ბიბლიურ წყაროებში მოიხსენიებიან როგორც მეშეხი და თუბალი. მუშქები მოგვიანებით ჩრდილოეთით გადმოსახლდნენ და მათ უკავშირებენ მესხების ეთნონიმს და ქალაქ მცხეთის სახელს.
• კასკები (ქაშქები): მებრძოლი ტომები ანატოლიაში, რომელთაც ნაწილობრივ ქართველურ (კერძოდ, ზანურ-აფხაზურ) სამყაროს მიაკუთვნებენ.

🌊 დასავლეთ ქართველური (კოლხური) ტომები

ანტიკური ავტორები (ჰეროდოტე, ქსენოფონტი, სტრაბონი) შავი ზღვისპირეთში მრავალ ქართველურ ტომს ასახელებენ:

• ხალიბები: განთქმული მეტალურგები, რომლებმაც ბერძნების გადმოცემით პირველებმა ისწავლეს რკინის გამოდნობა და წრთობა.
• მოწინიკები (მოსინიკები): სახელი მიიღეს ხის კოშკურა სახლებისგან („მოსინებისგან“), რომლებშიც ცხოვრობდნენ.
• ტიბარენები და მაკრონები: სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის მაცხოვრებლები. მაკრონები თანამედროვე ლაზების (ჭანების) პირდაპირი წინაპრები არიან.
• ჰენიოხები: სახლობდნენ დღევანდელი აფხაზეთისა და სამეგრელოს ტერიტორიაზე. ბერძნულ წყაროებში ცნობილნი იყვნენ როგორც ძლიერი მეზღვაურები და მეკობრეები.
• სანები (ზანები): კოლხეთის ძირითადი მოსახლეობა, რომელთა ენობრივი შტოდანაც მოგვიანებით ჩამოყალიბდა მეგრული და ლაზური ენები.
• აფსილები და აბაზგები: გვიანანტიკურ ხანაში დასავლეთ საქართველოში მოსახლე ტომები, რომლებიც მონაწილეობდნენ აფხაზთა ეთნოგენეზში.
• მისიმიელები: სვანური წარმოშობის ტომი, რომელიც დღევანდელი კოდორის ხეობის მიდამოებში სახლობდა.

⛰️ აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ ქართველური ტომები

• სასპერები: დიდი ტომობრივი გაერთიანება დღევანდელი სამხრეთ საქართველოსა და სომხეთის საზღვარზე. ჰეროდოტეს მიხედვით, მათ ეკავათ ტერიტორია კოლხეთიდან მიდიამდე.
• სოანები (სვანები): ანტიკური წყაროების მიხედვით, უძლიერესი და მებრძოლი ტომი კავკასიონის ქედზე, რომელსაც სტრაბონის თქმით, 300-მდე დასახლებული პუნქტის გაკონტროლება და უზარმაზარი ლაშქრის გამოყვანა შეეძლო.
• იბერები: აღმოსავლეთ ქართველთა (ქართების) ზოგადი სახელწოდება ბერძნულ-რომაულ წყაროებში, რომლებმაც შექმნეს იბერიის (ქართლის) სამეფო.

რომელმა ტომებმა შემოინახა საკუთარი ენა დღემდე?

საუკუნეების განმავლობაში უძველესი ქართველური ტომების ნაწილი ერთმანეთს შეერწყა და ჩამოაყალიბა ერთიანი ქართული ენა, თუმცა სამმა ძირითადმა შტომ შეინარჩუნა თავისი უნიკალური ენობრივი თვითმყოფადობა, რომლებიც დღეს ქართველურ ენათა ოჯახს ქმნიან.

აი, ის ტომები, რომლებმაც დღემდე შემოინახეს საკუთარი ენა და მათი ზუსტი ისტორიულ-გეოგრაფიული არეალები:

⛰️ სოანები (თანამედროვე სვანები) — სვანური ენა

სვანური ენა ქართველურ ენებს შორის ყველაზე ადრე (დაახლოებით ძვ.წ. II ათასწლეულში) გამოეყო საერთო ფუძეს, რის გამოც მან ყველაზე მეტი არქაული ელემენტი შემოინახა.

• ისტორიული არეალი: ანტიკურ ხანაში სოანები გაცილებით დიდ ტერიტორიას იკავებდნენ, ვიდრე დღეს. სტრაბონის მიხედვით, მათ ეკავათ კავკასიონის ქედის სამხრეთი კალთები და მიმდებარე დაბლობები, თანამედროვე სამეგრელოს, რაჭისა და ლეჩხუმის ჩათვლით, აღმოსავლეთით კი მდინარე თერგის სათავეებამდე აღწევდნენ.
• დღევანდელი არეალი: ძირითადად შემორჩენილია მაღალმთიან რეგიონში — ზემო და ქვემო სვანეთში (მესტიისა და ლენტეხის მუნიციპალიტეტები), ასევე კოდორის ხეობასა (აფხაზეთი) და მიგრანტთა კომპაქტურ დასახლებებში (ქვემო ქართლსა და კახეთში).

🌊 მაკრონები და სანები (თანამედროვე ლაზები) — ლაზური (ჭანური) ენა

მაკრონები და კოლხეთის სხვა სამხრეთული ტომები პირდაპირი წინაპრები არიან ლაზებისა, რომელთა ენაც მეგრულთან ერთად ქმნის ქართველური ენების ზანურ (კოლხურ) შტოს.

• ისტორიული არეალი: სახლობდნენ შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე. მათი განსახლების ზონა მოიცავდა ქალაქებს: ტრაპიზონს (ტრაპეზუნტი), რიზეს, ათინას (პაზარი), ხოფასა და ბათუმის მიმდებარე ტერიტორიას.
• დღევანდელი არეალი: დღეს ლაზურ ენაზე ძირითადად საუბრობენ თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში (რიზესა და ართვინის პროვინციებში, ქალაქებში: ხოფა, არჰავი, ბორჩხა, ფინდიკლი, პაზარი). საქართველოში ლაზური მოსახლეობა კომპაქტურად ცხოვრობს აჭარაში, კერძოდ, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ სარფში.

🍇 კოლხები / ზანები (თანამედროვე მეგრელები) — მეგრული ენა

მეგრული ენა ლაზურის უახლოესი მონათესავეა. საუკუნეების წინ ეს ერთიანი ზანური (კოლხური) ენა იყო, რომელიც გეოგრაფიული და პოლიტიკური მიზეზების გამო ორად გაიყო.

• ისტორიული არეალი: ეკავათ ისტორიული კოლხეთის ცენტრალური ნაწილი. მათი განსახლების არეალი ვრცელდებოდა მდინარე რიონის (ფაზისი) და ენგურის აუზებში, შავი ზღვის სანაპიროდან კავკასიონის მთისწინეთამდე — დღევანდელი იმერეთის დასავლეთი ნაწილის, გურიისა და აფხაზეთის სამხრეთის ჩათვლით.
• დღევანდელი არეალი: ძირითადად გავრცელებულია სამეგრელოს რეგიონში (ზუგდიდი, წალენჯიხა, ჩხოროწყუ, მარტვილი, სენაკი, ხობი, ფოთი) და აფხაზეთის ტერიტორიაზე — გალის მუნიციპალიტეტსა და ოჩამჩირის ნაწილში.

---

💡 რა დაემართა სხვა ტომების ენებს?

ისეთმა დიდმა ტომებმა, როგორებიც იყვნენ მუშქები, თაბალები, დიაოხები და თავად იბერები (ქართები), დროთა განმავლობაში განიცადეს ლინგვისტური კონსოლიდაცია. მათი დიალექტების შერწყმის, განვითარებისა და ქრისტიანობის გავრცელების შედეგად ჩამოყალიბდა საერთო ქართული სალიტერატურო ენა, რომელზეც დღეს მთელი საქართველო საუბრობს.

რა როლი ითამაშა მესხურმა დიალექტმა (მუშქების მემკვიდრეებმა) თანამედროვე ქართული ენის განვითარებაში?

მესხურმა დიალექტმა და ზოგადად მესხეთის რეგიონმა ფუნდამენტური, გარდამტეხი როლი ითამაშა თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენის ჩამოყალიბებაში. ფაქტობრივად, დღევანდელი ქართული ენა დიდწილად სწორედ ძველ მესხურ ნიადაგზეა აღმოცენებული. უძველესი მუშქების მემკვიდრეებმა შექმნეს ის კულტურულ-ლინგვისტური ბაზისი, რომელმაც საუკუნეების განმავლობაში განსაზღვრა ქართული მწიგნობრობის განვითარება.

აი, ძირითადი მიმართულებები, თუ როგორ შეცვალა მესხეთმა ქართული ენა:

1. ✒️ „მესხური წმინდა ენა“ — სალიტერატურო სტანდარტის აკვანი

ფეოდალურ ხანაში, განსაკუთრებით IX-XII საუკუნეებში, ტაო-კლარჯეთი და მესხეთი (სამცხე-საათაბაგო) ქართული კულტურისა და სახელმწიფოებრიობის ცენტრი გახდა. სწორედ ამ რეგიონის სამონასტრო კერებში (შატბერდი, ოპიზა, ხანძთა) მიმდინარეობდა ინტენსიური მთარგმნელობითი და ლიტერატურული საქმიანობა.

• „მესხური მწიგნობრული ენა“ იქცა იმ ეპოქის ოფიციალურ, სახელმწიფოებრივ და საეკლესიო სტანდარტად.
• ამ პერიოდში ჩამოყალიბდა ქართული გრამატიკის, სინტაქსისა და ლექსიკის უმნიშვნელოვანესი ნორმები, რომლებიც საუკუნეების შემდეგ საფუძვლად დაედო თანამედროვე ქართულს.

2. 📜 შოთა რუსთაველი და ვეფხისტყაოსანი

თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენის განვითარებაში უდიდესი ნახტომი უკავშირდება შოთა რუსთაველს, რომელიც წარმოშობით სწორედ მესხეთიდან (რუსთავიდან) იყო.

• რუსთაველმა „ვეფხისტყაოსანი“ დაწერა იმ მწიგნობრულ ქართულზე, რომელიც მესხურ კულტურულ წრეში იყო დახვეწილი.
• პოემაში გამოყენებულია უამრავი მესხური დიალექტიზმი და ფორმა, რომლებმაც რუსთაველის ავტორიტეტის წყალობით დაკარგეს ლოკალური ხასიათი და საერთო ქართული სალიტერატურო ენის ორგანულ ნაწილად იქცნენ.

3. 🔤 გრამატიკული და ფონეტიკური გავლენა

XIX საუკუნეში, როდესაც ილია ჭავჭავაძემ და მისმა თანამებრძოლებმა (თერგდალეულებმა) თანამედროვე სალიტერატურო ენის რეფორმა განახორციელეს, მათ საფუძვლად აიღეს ქართლ-კახური კილო, თუმცა მასზე მესხური დიალექტის ისტორიული გავლენა უდიდესი იყო.

• არქაული ფორმების შენარჩუნება: მესხურმა დიალექტმა საუკუნეების განმავლობაში საოცარი სიზუსტით შემოინახა ძველი ქართული ენის გრამატიკული კონსტრუქციები და ფონეტიკური სიწმინდე.
• მესხური კილო, ქართლურთან ერთად, მიჩნეულია ყველაზე ახლოს მდგომ დიალექტად ლიტერატურულ ენობრივ ნორმებთან, რადგან მას ახასიათებს ზომიერი, აუჩქარებელი და მკაფიო არტიკულაცია.

4. 📚 ლექსიკური სიმდიდრე

მესხურმა დიალექტმა თანამედროვე ქართულ ენას უამრავი სიტყვა შემოუნახა, რომლებიც დაკავშირებულია მიწათმოქმედებასთან, მესაქონლეობასთან, მშენებლობასა და ტერასულ მევენახეობასთან (რაც მესხეთის საფირმო ნიშანი იყო). სიტყვები, რომლებიც დღეს ჩვენთვის ჩვეულებრივი ლიტერატურული ქართულია, ხშირად სწორედ მესხური ფესვებისაა ან ამ რეგიონის მეშვეობითაა შემონახული.

შესაბამისად, მუშქების შორეულმა მემკვიდრეებმა არა მხოლოდ შექმნეს პირველი დიდი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებები, არამედ იქცნენ ქართული ენის მთავარ ხერხემლად, რომელმაც ქართულ მწიგნობრობას საუკუნეების მანძილზე უწინამძღვრა.

რა სიტყვები ან გრამატიკული ფორმები შემოვიდა მესხურიდან ვეფხისტყაოსანსა და თანამედროვე ქართულში?

მესხურმა დიალექტმა „ვეფხისტყაოსანსა“ და თანამედროვე ქართულ ენას უანდერძა ფუნდამენტური ლექსიკური ფონდი და ის გრამატიკული ფორმები, რომლებმაც ენა უფრო მოქნილი და პოეტური გახადეს. აკადემიკოს აკაკი შანიძისა და სხვა ქართველი ენათმეცნიერების კვლევებით დასტურდება, რომ რუსთაველის ენობრივი ქსოვილი სწორედ მესხურ (სამხრეთულ) ნიადაგზეა აღმოცენებული.

აი, კონკრეტული სიტყვები და გრამატიკული თავისებურებები, რომლებიც მესხურიდან დამკვიდრდა:

📖 სპეციფიკური სიტყვები (ლექსიკა)

რუსთაველთან და დღევანდელ სალიტერატურო ენაში უამრავი სიტყვაა, რომლებიც თავისი წარმოშობით ან უპირატესი გავრცელებით სამხრეთ საქართველოს (მესხეთ-ჯავახეთს) უკავშირდება:

• მარგი: ნიშნავს „სარგებლიანს“. „ვეფხისტყაოსნის“ პროლოგშივე ვკითხულობთ: „საღმრთო, საღმრთოდ გასაგონი, მსმენელთათვის დიდი მარგი“. მესხურში დღესაც აქტიურია სიტყვა „მარგებლობა“. [1, 2]
• ვარგი: ნიშნავს „ვარგისს“, „კარგს“, „გამოსადეგს“. რუსთაველთან: „კვლა აქაცა ეამების, ვინცა ისმენს კაცი ვარგი“. [1, 2]
• ხევა: „ვეფხისტყაოსანში“ ეს სიტყვა გამოიყენება გაჭენების, სწრაფი სვლის მნიშვნელობით: „ლექსთა გრძელთა თქმა და ხევა“. მესხურ დიალექტში „ხევა“ დღემდე ნიშნავს სწრაფად, ძალუმად კეთებას ან სირბილს. [1]
• საუბარი / უბნობა: ძველ ქართლ-კახურში უფრო გავრცელებული იყო „ზრახვა“ ან „ტყველება“, ხოლო „საუბარი“ და „უბნობა“ (მაგ: „აღარ უბნობს, აღარც ტირის“) სწორედ სამხრეთული, მესხური მწიგნობრული ტრადიციიდან შემოვიდა პოეზიასა და ცოცხალ ენაში.
• მიწათმოქმედების ტერმინები: სიტყვები, როგორიცაა ბანი (ბრტყელი სახურავი), ბეღელი, ორომო (ორმო მარცვლეულისთვის) და მესაქონლეობის ძველი ტერმინოლოგია, კლასიკური მესხური ყოფიდან გადავიდა საყოველთაო ქართულში.

📐 გრამატიკული ფორმები და კონსტრუქციები

მესხური კილოს გავლენა გრამატიკაზე კიდევ უფრო ღრმაა. მან განსაზღვრა ზმნისა და ფონეტიკის სტრუქტურა:

• ზმნისწინების სიმდიდრე: მესხური დიალექტისთვის დამახასიათებელია ზმნისწინების უხვად გამოყენება მოქმედების მიმართულების, ინტენსივობისა და ნიუანსების გადმოსაცემად (მაგ: წა-, მო-, შე-, გა-, გარდა-). რუსთაველმა სწორედ ამ ფორმების წყალობით მიაღწია შაირის უბადლო რიტმულობას.
• თმეზისი (ზმნის გათიშვა): ეს არის ფენომენი, როდესაც ზმნისწინსა და ზმნის ძირს შორის სხვა სიტყვა ან ნაწილაკი ჯდება (მაგ: „მო-ცა-კვდა“ ნაცვლად „მოკვდაცა“). ეს არქაული სამხრეთული მოდელი რუსთაველის პოეზიის ერთ-ერთი მთავარი იარაღია სალექსო ზომის დასაცავად. [1]
• -ებ სუფიქსის სპეციფიკა: მესხურში ხშირია ზმნების წარმოება „-ებ“ სუფიქსით იქ, სადაც სხვა კილოებში სხვა ფორმებია. სალიტერატურო ენამ ბევრი ასეთი ზმნური კონსტრუქცია სწორედ მესხური მოდელის მიხედვით დააკანონა.
• ფონეტიკური სისრულე: მესხური დიალექტი არ განიცდის ხმოვნების „ჩაყლაპვას“ ან შეკვეცას, რაც დამახასიათებელია აღმოსავლეთის მთიანეთისთვის. სიტყვის დაბოლოებების სრული და მკაფიო წარმოთქმა (მაგალითად, სახელობითი ბრუნვის -ი ნიშნის მკაფიო შენარჩუნება: კაცი, სახლი) გახდა თანამედროვე ქართული მართლწერისა და ორთოეპიის საფუძველი.

რამდენად ესმით ლაზებს, ჭანებს ერთმანეთის ან სტანდარტული ქართული ენის?

ლაზები და ჭანები რეალურად ერთი და იგივე ეთნოსია (ჭანი ლაზის ძველი, ქართული სახელწოდებაა), ამიტომ მათ ერთმანეთის უპრობლემოდ ესმით, თუმცა სტანდარტულ ქართულ ენასთან დაკავშირებით სიტუაცია განსხვავებულია და დამოკიდებულია იმაზე, თუ სად ცხოვრობენ ისინი.

აი, როგორ ნაწილდება ენობრივი ურთიერთგაგება პრაქტიკაში:

1. ლაზებისა და ჭანების ურთიერთგაგება (ლაზური ენა)

• სრული გაგება: ვინაიდან „ლაზი“ და „ჭანი“ სინონიმებია, ხოლო ლაზური ენა (იგივე ჭანური) [1] მათი მშობლიური ენაა, მათ შორის ენობრივი ბარიერი არ არსებობს.
• დიალექტური განსხვავებები: ლაზურ ენას აქვს სამი ძირითადი დიალექტი (ხოფური, ვიწურ-არჰავული და ათინური). მათ შორის არის მცირე ფონეტიკური და ლექსიკური განსხვავებები, თუმცა სხვადასხვა რეგიონის ლაზებს ერთმანეთის საუბრის აზრი თავისუფლად ესმით.

2. რამდენად ესმით მათ სტანდარტული ქართული ენა?

აქ გეოგრაფიული და პოლიტიკური ფაქტორი წყვეტს ყველაფერს, რის გამოც ლაზები ორ სრულიად განსხვავებულ ჯგუფად იყოფიან:

• საქართველოში მცხოვრები ლაზები (სოფელი სარფი და აჭარა): მათ სტანდარტული ქართული ენა იდეალურად ესმით და ფლობენ. ისინი ინტეგრირებულნი არიან ქართულ საგანმანათლებლო და კულტურულ სივრცეში, ამიტომ მათთვის ქართული სახელმწიფო ენაა, ხოლო ლაზური — საოჯახო, საკომუნიკაციო ენა.
• თურქეთში მცხოვრები ლაზები (შავი ზღვისპირეთი და მეგაპოლისები): მათ, ვისაც სპეციალურად არ უსწავლია, სტანდარტული ქართული ენა არ ესმით. მიუხედავად იმისა, რომ ლაზური და ქართული მონათესავე ენებია, ისინი იმდენად დიდი ხნის წინ (დაახლოებით 25-30 საუკუნის წინ) გამოეყვნენ საერთო ფუძეს, რომ მხოლოდ ინტუიციით ქართული ენის გაგება შეუძლებელია. ამას ემატება ისიც, რომ თურქეთის ლაზების ყოველდღიურ მეტყველებაზე უდიდესი გავლენა მოახდინა თურქულმა ენამ (ლექსიკამ და სინტაქსმა).

🔍 რამდენად ჰგავს ლაზური (ჭანური) ქართულს?

მიუხედავად იმისა, რომ თურქეთის ლაზებს ქართული არ ესმით, გრამატიკული სტრუქტურა და ძირითადი ფესვები მაინც საერთოა. ენათმეცნიერისთვის ნათესაობა აშკარაა. მაგალითად:

ქართული	ლაზური
თვალი	თოლი
ყური	ყუჯი
დედა	ნანა
მამა	ბაბა / მამა
წყალი	წყარი
მე მიყვარხარ	მა სი ვორაფან

თუ ლაზმა და მეგრელმა მშობლიურ ენებზე ილაპარაკეს, ისინი ერთმანეთს 70-80%-ით გაუგებენ (რადგან მეგრული და ლაზური უახლოესი მონათესავე ენებია), მაგრამ ქართველთან კომუნიკაციისთვის თურქეთის ლაზს სპეციალური სწავლება სჭირდება.

• რა მდგომარეობაა დღეს თურქეთში ლაზური ენის შენარჩუნების თვალსაზრისით?

თურქეთში ლაზური ენის შენარჩუნებისა და ქართულ ენასთან მათი კავშირის საკითხი საკმაოდ კომპლექსურია და აერთიანებს როგორც პოზიტიურ კულტურულ გამოფხიზლებას, ისე სერიოზულ ასიმილაციურ საფრთხეებს.

აი, როგორია რეალური სურათი ამ მიმართულებებით:

📉 ლაზური ენის მდგომარეობა თურქეთში: „გაქრობის საფრთხე“

UNESCO-ს კლასიფიკაციით, ლაზური ენა მიეკუთვნება „გაქრობის პირას მყოფ“ (Definitely Endangered) ენებს. [1, 2]

• თაობებს შორის წყვეტა: უფროსი თაობის ლაზები (განსაკუთრებით შავი ზღვისპირეთის რეგიონებში, როგორებიცაა ხოფა, არჰავი, ფინდიკლი) ყოველდღიურად საუბრობენ ლაზურად. თუმცა, ახალგაზრდებსა და ბავშვებში ენა კარგავს ფუნქციას. ისინი გადასულები არიან თურქულზე, რაც ენის ბუნებრივი სიკვდილის მთავარი მიზეზია. [1, 2, 3]
• სახელმწიფო პოლიტიკა და არჩევითი საგნები: 2012-2013 წლებში თურქეთის განათლების სამინისტრომ (MEB) დაუშვა „ცოცხალი ენებისა და დიალექტების“ პროგრამა, რომლის ფარგლებშიც ლაზური ენა საჯარო სკოლებში არჩევით საგნად იქცა. [1, 2]
• პრობლემები სკოლებში: მიუხედავად იმისა, რომ პროგრამა არსებობს, პრაქტიკაში მისი არჩევა ყოველწლიურად კლებულობს. სკოლებს არ ჰყავთ მუდმივი და კვალიფიციური ლაზური ენის მასწავლებლები, აკლიათ სახელმძღვანელოები და ხშირად სკოლის ადმინისტრაციებიც არ უწყობენ ხელს ამ კლასების გახსნას. [1, 2, 3, 4]
• კულტურული აქტივიზმი: სტამბოლსა და რიზეში მოქმედებს „ლაზური ინსტიტუტი“ (Laz Enstitüsü), რომელიც გამოსცემს წიგნებს, ლექსიკონებს და ლობირებს ენის გადარჩენას. ბოღაზიჩისა და ბილგის უნივერსიტეტებში ასევე გახსნილია ლაზური ენის არჩევითი კურსები სტუდენტებისთვის. [1, 2]

სწავლობენ თუ არა თურქი ლაზები ქართულ ანბანსა და ენას?

ქართულ ანბანსა და ენასთან დაკავშირებით თურქი ლაზების დამოკიდებულება მკაფიოდ ორ ნაწილად იყოფა:

1. როგორ წერენ თავად ლაზურად? (ლათინური ანბანი)

ისტორიულად ლაზურს დამწერლობა არ ჰქონდა. მეოცე საუკუნის ბოლოს თურქეთში ლაზმა აქტივისტებმა და ენათმეცნიერებმა შეიმუშავეს ლაზური ანბანი ლათინურ გრაფიკაზე დაყრდნობით (თურქული ანბანის ბაზაზე, სპეციალური ნიშნების დამატებით). თურქეთში სკოლებში ლაზური სწორედ ამ ლათინური ანბანით ისწავლება და არა ქართული მხედრულით. [1, 2, 3]

2. თანამედროვე ქართული ენისა და ანბანის სწავლა

• სტანდარტული ინტერესი: თურქი ლაზების უმრავლესობა ყოველდღიურ ცხოვრებაში არ სწავლობს ქართულ ენასა და ანბანს. ვინაიდან თურქეთის მოქალაქეები არიან, მათთვის პრიორიტეტული თურქული ენაა, ხოლო იდენტობისთვის — ლაზური.
• კულტურული და ელიტური ინტერესი: ლაზ აქტივისტებს, მწერლებს, ინტელექტუალებსა და მუსიკოსებს (მაგალითად, ცნობილი როკ-მუსიკოსის, კაზიმ კოიუნჯუს მიმდევრებს) შორის ქართული ანბანის ინტერესი ძალიან დიდია. მათ კარგად იციან, რომ ლაზური ქართველური ენაა. ბევრი მათგანი სპეციალურად სწავლობს ქართულ მხედრულ დამწერლობას, რათა იკითხოს ქართული სამეცნიერო ლიტერატურა ლაზების შესახებ, რადგან ყველაზე ღრმა კვლევები ლაზურზე სწორედ ქართველ აკადემიკოსებს აქვთ დაწერილი. [1, 2]
• ეკონომიკური და ტურისტული ფაქტორი: ბოლო წლებში, საქართველოსა და თურქეთს შორის თავისუფალი მიმოსვლის (ID ბარათებით) და სავაჭრო ურთიერთობების გამო, შავი ზღვისპირეთში მცხოვრები გარკვეული ნაწილი ქართულ ენას პრაქტიკული და ბიზნეს მიზნებისთვისაც სწავლობს.

რა განსხვავებაა თურქეთის ლაზურ ანბანსა და ქართულ ანბანს შორის (როგორ გადმოსცემენ ისინი სპეციფიკურ კავკასიურ ბგერებს)?

მთავარი განსხვავება ისაა, რომ თურქეთის ლაზური ანბანი ეფუძნება ლათინურ გრაფიკას, ხოლო ქართული ანბანი უნიკალური, დამოუკიდებელი დამწერლობაა. ვინაიდან ქართველურ ენებს (მათ შორის ლაზურსაც) ახასიათებთ სპეციფიკური, რთულად გამოსათქმელი კავკასიური ბგერები (ყრუ მკვეთრები და ხშულები), ლათინურ ანბანში მათი ასახვისთვის ლაზმა აქტივისტებმა სპეციალური დამხმარე ნიშნები — აპოსტროფები (’) გამოიყენეს.

აი, როგორ გადმოიცემა ეს სპეციფიკური ბგერები ორ ანბანში:

⚡ ყრუ მკვეთრი ბგერების გადმოცემა

ქართულში არსებული მკვეთრი ბგერებისთვის ლაზურ ანბანში ძირითად თურქულ ასოს ემატება აპოსტროფი:

• წ — ლაზურში იწერება როგორც წ’ (ანუ ç’). ჩვეულებრივი თურქული ç გამოითქმის როგორც ჩ, ხოლო აპოსტროფით ის მკვეთრ წ-დ იქცევა.
• ჭ — ლაზურში იწერება როგორც ჭ’ (ანუ c’). თურქული c გამოითქმის როგორც ჯ, ხოლო აპოსტროფით ხდება ჭ.
• კ — ლაზურში იწერება როგორც კ’ (ანუ k’).
• პ — ლაზურში იწერება როგორც პ’ (ანუ p’).
• ტ — ლაზურში იწერება როგორც ტ’ (ანუ t’).

🗣️ სპეციფიკური კავკასიური ხმოვნები და ხშულები

ლაზურში არის ბგერები, რომლებიც თურქულ ენას საერთოდ არ გააჩნია, ამიტომ მათი გადმოცემისთვის სხვადასხვა სიმბოლოების კომბინაცია გახდა საჭირო:

• ყ — ქართული „ყ“-ს გამოსახატად ლაზურში იყენებენ ასო q-ს.
• ღ — თურქულ ანბანში არსებობს რბილი ğ, თუმცა ლაზური მკაფიო „ღ“-ს გამოსახატად გამოიყენება ორასოიანი კომბინაცია — ğr.
• ხ — ლაზურში იწერება როგორც x.
• ძ — ამ ბგერას ლაზურში გადმოსცემენ კომბინაციით ž ან თურქულენოვანი გამოცემების ნაწილში dz.
• ც — ლაზურ ანბანში იწერება როგორც 3 (ციფრი სამის მსგავსი სპეციალური ნიშანი) ან ზოგჯერ ts.

📊 ანბანური სტრუქტურის შედარება

• ქართული მხედრული ანბანი შედგება 33 ასოსგან და არის აბსოლუტურად ფონეტიკური — ერთ ბგერას შეესაბამება ერთი ასო.
• თურქეთის ლაზური ანბანი (რომელსაც ხშირად ფაჰრი ლაზოღლუს ანბანს უწოდებენ) შედგება 35 ასოსგან. ვინაიდან ლაზურ ენაში არის რამდენიმე ბგერა, რომელიც თანამედროვე სალიტერატურო ქართულში აღარ არსებობს (მაგალითად, ძველი ქართული ჴ - ხარხარა), ლაზურ ლათინურ ანბანში მათთვისაც ცალკე ნიშნებია გამოყოფილი.

ეს ლათინური სისტემა თურქეთში მცხოვრებ ლაზებს ძალიან უმარტივებს მშობლიურ ენაზე წერა-კითხვას, რადგან ისინი დაბადებიდან თურქულ (ლათინურ) გრაფიკას არიან მიჩვეულნი, თუმცა შინაარსობრივად და ფონეტიკურად ეს ანბანი მაინც ქართული ენის სტრუქტურას იმეორებს.

როგორია თურქეთში მცხოვრები კიდევ ერთი ჯგუფის — ჩვენებურების (ეთნიკური ქართველების) მდგომარეობა ენის შენარჩუნების მხრივ?

თურქეთში მცხოვრები „ჩვენებურები“ (ასე უწოდებენ საკუთარ თავს ეთნიკური ქართველები, რომელთა წინაპრებიც თურქეთში ძირითადად XIX საუკუნეში, რუსეთ-თურქეთის ომების შემდეგ, მუჰაჯირობის ტალღების დროს გადასახლდნენ) სრულიად განსხვავებულ ლინგვისტურ რეალობაში არიან, ვიდრე ლაზები.

მათი ენობრივი მდგომარეობა დღეს ასე გამოიყურება:

🗣️ რა ენაზე საუბრობენ ჩვენებურები?

ლაზებისგან განსხვავებით, რომლებიც ლაზურ (ზანურ) ენაზე საუბრობენ, ჩვენებურების მშობლიური ენა ქართულია.

• დიალექტური ბაზა: მათი მეტყველება ეფუძნება სამხრეთულ და დასავლურ ქართულ კილოებს — ძირითადად აჭარულსა და კლარჯულს, ნაწილობრივ მესხურსა და შავშურს.
• ენის არქაულობა: მათ ქართულში შენარჩუნებულია XIX საუკუნის უამრავი არქაული ქართული სიტყვა და ფორმა, რომელიც თანამედროვე საქართველოში აღარ გამოიყენება, თუმცა თურქული ენის ძლიერი გავლენის გამო, მათ ყოველდღიურ მეტყველებაში ბევრი თურქული სინტაქსური მოდელი და ბარბარიზმია შეჭრილი.

📉 ენის შენარჩუნების დონე და ასიმილაცია

ჩვენებურების ასიმილაციის პროცესი ძალიან სწრაფი და მტკივნეულია. სიტუაცია მკვეთრად განსხვავდება თაობებისა და გეოგრაფიის მიხედვით:

• სოფლად (კომპაქტური დასახლებები): ჩვენებურები თურქეთის მასშტაბით მრავალ პროვინციაში ცხოვრობენ (ბურსა, ინეგოლი, ორდუ, ართვინი, სამსუნი, ქოჯაელი და სხვა). იმ სოფლებში, სადაც ქართველები დღემდე კომპაქტურად არიან დასახლებულნი, უფროსი და საშუალო თაობა (40-50 წლის ზემოთ) ქართულად თავისუფლად საუბრობს.
• დიდ ქალაქებში (ურბანიზაცია): ახალგაზრდა თაობაში, რომელიც დიდ ქალაქებში (სტამბოლი, ანკარა, ბურსა) დაიბადა და გაიზარდა, ქართული ენის ცოდნა კატასტროფულად მცირდება. ახალგაზრდების უმრავლესობას ქართული საერთოდ არ ესმის ან მხოლოდ ცალკეული საყოფაცხოვრებო სიტყვები იცის.

📚 განათლება, ანბანი და კულტურული იდენტობა

• რომელ ანბანს იყენებენ? ჩვენებურებს ისტორიულად არ ჰქონდათ ქართული დამწერლობა. როდესაც ისინი სოციალურ ქსელებში ან წიგნებში ქართულად წერენ, ძირითადად იყენებენ თურქულ (ლათინურ) გრაფიკას (მაგალითად: rogor xart -> rogor xart ან თურქული ასოებით rogor hart).
• ქართული ენა სკოლებში: თურქეთის განათლების სამინისტროს პროგრამით, ლაზურის მსგავსად, ქართული ენაც დაშვებულია საჯარო სკოლებში, როგორც არჩევითი საგანი (V-VIII კლასებისთვის). სახელმძღვანელოები საქართველოს განათლების სამინისტროსა და ქართველი სპეციალისტების დახმარებით, ქართული მხედრული ანბანით დაიბეჭდა. თუმცა, მოსწავლეთა დაბალი აქტივობისა და მასწავლებლების დეფიციტის გამო, ეს კლასები მხოლოდ რამდენიმე რეგიონში (მაგალითად, ართვინსა და ინეგოლში) ფუნქციონირებს.
• კულტურული გამოფხიზლება: თურქეთში მოქმედებს მრავალი „ქართული კულტურის სახლი“ და ფონდი (მაგალითად, სტამბოლსა და ბურსაში). ეს ორგანიზაციები აწყობენ ქართული ენის უფასო კურსებს, სადაც ახალგაზრდა ჩვენებურები სპეციალურად სწავლობენ თანამედროვე ქართულ ანბანსა და სალიტერატურო ენას, რათა აღადგინონ კავშირი ისტორიულ სამშობლოსთან.

ქართული სახელმწიფოს მხრიდან ორმხრივი მიმოსვლის გამარტივებამ და კულტურულმა პროექტებმა ჩვენებურებში ქართული ენის სწავლის მოტივაცია საგრძნობლად გაზარდა, თუმცა ყოველდღიურ ყოფაში ენა მაინც სწრაფი ტემპით იკარგება.

როგორ უყურებს თურქეთის ქართული დიასპორა საქართველოსთან ურთიერთობას (ტურიზმი, ორმაგი მოქალაქეობა)?

თურქეთის ქართული დიასპორა (როგორც ისტორიული „ჩვენებურები“, ისე ლაზები) საქართველოს განიხილავს არა მხოლოდ როგორც მეზობელ სახელმწიფოს, არამედ როგორც მათ კულტურულ, ეთნიკურ და სულიერ სამშობლოს, რის გამოც ურთიერთობების გაღრმავების ინტერესი ძალიან მაღალია. თუმცა, როდესაც საქმე პრაქტიკულ საკითხებს (ტურიზმსა და მოქალაქეობას) ეხება, მიდგომები განსხვავებულია. [1]

✈️ ტურიზმი და კულტურული მიმოსვლა

ორი ქვეყნის შეთანხმებით, საზღვრის გადაკვეთა შესაძლებელია შიდა ID ბარათებით, ვიზისა და საზღვარგარეთის პასპორტის გარეშე. ამან დიასპორისთვის საქართველო ყველაზე ხელმისაწვდომ მიმართულებად აქცია. [1]

• „ფესვების ტურიზმი“: დიასპორის წარმომადგენლები აქტიურად მოგზაურობენ საქართველოში. თუმცა, ეს არ არის კლასიკური დასასვენებელი ტურიზმი. ისინი ჩამოდიან თავიანთი წინაპრების სოფლების (ძირითადად აჭარაში, მესხეთსა და სამცხეში) მოსანახულებლად, ნათესაური კავშირების აღსადგენად და ისტორიული ადგილების სანახავად.
• ფოლკლორული ტურნეები: თურქეთში მოქმედი ქართული კულტურის ცენტრები, ცეკვისა და სიმღერის ანსამბლები რეგულარულად ჩამოდიან საქართველოში ფესტივალებზე, რაც მათ ეხმარებათ კულტურული იდენტობის ცოცხლად შენარჩუნებაში.

🪪 ორმაგი მოქალაქეობა: სურვილი და ბიუროკრატიული ბარიერები

ორმაგი მოქალაქეობის საკითხი თურქეთის ქართველებისთვის ერთ-ერთი ყველაზე აქტუალური და ამავდროულად სენსიტიური თემაა. [1]

• მაღალი ინტერესი: ძალიან ბევრ „ჩვენებურს“ და ლაზს სურს ჰქონდეს საქართველოს პასპორტი. ეს მათთვის ემოციური და პრესტიჟის საკითხია — ოფიციალურად დაადასტურონ თავიანთი ქართული ფესვები. გარდა ამისა, საქართველოს პასპორტი მათ ევროკავშირში უვიზო მიმოსვლის (Visa-free) პრაქტიკულ შესაძლებლობასაც აძლევს.
• რთული პროცედურები (ბარიერები): მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კანონმდებლობა უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებს მოქალაქეობის მიღების უფლებას აძლევს, პრაქტიკაში ეს პროცესი მარტივი არ არის. თურქეთის მოქალაქეებს უწევთ გავლა:
  • ქართული ენის ტესტირება: ბევრმა ახალგაზრდა ჩვენებურმა და მით უმეტეს ლაზმა ქართული სალიტერატურო ენა არ იცის, რაც მათთვის მთავარი ბარიერია.
  • ისტორიისა და სამართლის გამოცდა: ტესტების ჩაბარება ქართულ ენაზე მათთვის დიდ სირთულეს წარმოადგენს.
  • საბუთების ლეგალიზაცია: მუჰაჯირების შთამომავლებისთვის ხშირად რთულია იმის დოკუმენტურად დამტკიცება, რომ მათი წინაპრები სწორედ საქართველოს ტერიტორიიდან გადასახლდნენ XIX საუკუნეში. [1]
• გამონაკლისები: საქართველოს პრეზიდენტები დროდადრო, საგამონაკლისო წესით, კულტურის სფეროს თვალსაჩინო თურქ-ქართველ მოღვაწეებს (მწერლებს, მკვლევრებს, ანსამბლების ხელმძღვანელებს) პირდაპირ ანიჭებენ ხოლმე მოქალაქეობას ქვეყნის წინაშე გაწეული ღვაწლისთვის.

მთლიანობაში, თურქეთის ქართული დიასპორა ცდილობს იყოს ერთგვარი ხიდი ორ სახელმწიფოს შორის, თუმცა ბიუროკრატიული სიმკაცრე მოქალაქეობის მიღების კუთხით მათგან მეტ ძალისხმევას მოითხოვს.