კინტოები და ყარაჩოხელები

 კინტოები XIX საუკუნისა და XX საუკუნის დასაწყისის თბილისის კოლორიტული, თვითმყოფადი სოციალური ფენის წარმომადგენლები — წვრილი მოვაჭრეები იყვნენ. ისინი ძირითადად ხილით, ბოსტნეულითა და მწვანილით ვაჭრობდნენ. კინტოები გამოირჩეოდნენ განსაკუთრებული ხასიათით, იუმორით, ჩაცმულობითა და ქცევის მანერით, რამაც წარუშლელი კვალი დატოვა ძველი თბილისის კულტურაში.

წარმოშობა და სახელი

სიტყვა „კინტო“ სავარაუდოდ სომხური წარმოშობისაა და ნიშნავს კინტს (ზურგს) ან კინტიანს — ადამიანს, რომელიც ტვირთს ზურგით ან თავით ატარებდა. თბილისის მოსახლეობის ზრდასთან ერთად, ეს წვრილი ხელოსნები და მოვაჭრეები ქალაქის ქუჩების განუყოფელ ნაწილად იქცნენ. ისინი ძირითადად ეთნიკურად სომხები იყვნენ, თუმცა თავისუფლად ფლობდნენ ქართულ, აზერბაიჯანულ და რუსულ ენებს, რაც მათ მრავალეროვან თბილისში მუშაობას უადვილებდა.

გარეგნობა და ჩაცმულობა

კინტოს ვიზუალი იმდენად სპეციფიკური იყო, რომ მისი სხვასთან არევა შეუძლებელი იყო:

• ტაბახი: თავზე დიდი, მრგვალი ხის ლანგარი (ტაბახი) ედგათ, რომელზეც გასაყიდი ხილი ან ბოსტნეული ეწყოთ.
• ტანსაცმელი: ეცვათ შავი აბრეშუმის ან სატინის პერანგი (კოfullა), განიერი შარვალი (შალვარი) და მოკლე უსახელო ჟილეტი.
• ვერცხლის ქამარი: წელზე აუცილებლად ერტყათ მასიური, ვერცხლის თვლებითა და მონეტებით გაწყობილი ქამარი.
• ბაღდადი: ქამარში გარჭობილი ჰქონდათ წითელი, აბრეშუმის დიდი ხელსახოცი (ბაღდადი). მას იყენებდნენ მყიდველისთვის ხილის გასაწმენდად ან ცეკვის დროს.
• ქუდი: თავზე ცოტა გვერდზე მოქცეული, ბრტყელქუდიანი კნაწა (კასკეტი) ეხურათ.

ხასიათი და ცხოვრების წესი

კინტოები ცნობილები იყვნენ თავიანთი ეშმაკობით, მოხერხებულობითა და ენამახვილობით.

• ქუჩის თეატრი: მათი ვაჭრობა ნამდვილ სპექტაკლს ჰგავდა. ისინი ქუჩებში ხმამაღალი, რიტმული შეძახილებითა და ლექსებით აქებდნენ თავიანთ საქონელს.
• მყიდველის მოტყუება: კინტოს საფირმო ნიშანი კლიენტის მსუბუქი, „მოსულა“ მოტყუება იყო — წონაში ან ხარისხში. თუმცა, ამას ისეთი იუმორითა და არტისტიზმით აკეთებდნენ, რომ მყიდველი ხშირად არც კი ბრაზდებოდა.
• ბოჰემა და ქეიფი: ვაჭრობის დასრულების შემდეგ, კინტოები მტკვრის პირას, დუქნებში ან ტივებზე იკრიბებოდნენ. იწყებოდა ნამდვილი ბოჰემური ცხოვრება არღნის, დუდუკის, სიმღერისა და, რაღა თქმა უნდა, ცეკვა შალახოს (კინტოურის) თანხლებით. 

კინტოები XIX საუკუნისა და XX საუკუნის დასაწყისის თბილისის კოლორიტული, თვითმყოფადი სოციალური ფენის წარმომადგენლები — წვრილი მოვაჭრეები იყვნენ. ისინი ძირითადად ხილით, ბოსტნეულითა და მწვანილით ვაჭრობდნენ. კინტოები გამოირჩეოდნენ განსაკუთრებული ხასიათით, იუმორით, ჩაცმულობითა და ქცევის მანერით, რამაც წარუშლელი კვალი დატოვა ძველი თბილისის კულტურაში.

წარმოშობა და სახელი

სიტყვა „კინტო“ სავარაუდოდ სომხური წარმოშობისაა და ნიშნავს კინტს (ზურგს) ან კინტიანს — ადამიანს, რომელიც ტვირთს ზურგით ან თავით ატარებდა. თბილისის მოსახლეობის ზრდასთან ერთად, ეს წვრილი ხელოსნები და მოვაჭრეები ქალაქის ქუჩების განუყოფელ ნაწილად იქცნენ. ისინი ძირითადად ეთნიკურად სომხები იყვნენ, თუმცა თავისუფლად ფლობდნენ ქართულ, აზერბაიჯანულ და რუსულ ენებს, რაც მათ მრავალეროვან თბილისში მუშაობას უადვილებდა.

გარეგნობა და ჩაცმულობა

კინტოს ვიზუალი იმდენად სპეციფიკური იყო, რომ მისი სხვასთან არევა შეუძლებელი იყო:

• ტაბახი: თავზე დიდი, მრგვალი ხის ლანგარი (ტაბახი) ედგათ, რომელზეც გასაყიდი ხილი ან ბოსტნეული ეწყოთ.
• ტანსაცმელი: ეცვათ შავი აბრეშუმის ან სატინის პერანგი (კოfullა), განიერი შარვალი (შალვარი) და მოკლე უსახელო ჟილეტი.
• ვერცხლის ქამარი: წელზე აუცილებლად ერტყათ მასიური, ვერცხლის თვლებითა და მონეტებით გაწყობილი ქამარი.
• ბაღდადი: ქამარში გარჭობილი ჰქონდათ წითელი, აბრეშუმის დიდი ხელსახოცი (ბაღდადი). მას იყენებდნენ მყიდველისთვის ხილის გასაწმენდად ან ცეკვის დროს.
• ქუდი: თავზე ცოტა გვერდზე მოქცეული, ბრტყელქუდიანი კნაწა (კასკეტი) ეხურათ.

ხასიათი და ცხოვრების წესი

კინტოები ცნობილები იყვნენ თავიანთი ეშმაკობით, მოხერხებულობითა და ენამახვილობით.

• ქუჩის თეატრი: მათი ვაჭრობა ნამდვილ სპექტაკლს ჰგავდა. ისინი ქუჩებში ხმამაღალი, რიტმული შეძახილებითა და ლექსებით აქებდნენ თავიანთ საქონელს.
• მყიდველის მოტყუება: კინტოს საფირმო ნიშანი კლიენტის მსუბუქი, „მოსულა“ მოტყუება იყო — წონაში ან ხარისხში. თუმცა, ამას ისეთი იუმორითა და არტისტიზმით აკეთებდნენ, რომ მყიდველი ხშირად არც კი ბრაზდებოდა.
• ბოჰემა და ქეიფი: ვაჭრობის დასრულების შემდეგ, კინტოები მტკვრის პირას, დუქნებში ან ტივებზე იკრიბებოდნენ. იწყებოდა ნამდვილი ბოჰემური ცხოვრება არღნის, დუდუკის, სიმღერისა და, რაღა თქმა უნდა, ცეკვა შალახოს (კინტოურის) თანხლებით.

კინტოები და კარაჩოხელები: მთავარი ანტიპოდები

ძველ თბილისში კინტოების საპირისპირო ფენას კარაჩოხელები (ხელოსნები) წარმოადგენდნენ. მათ შორის დიდი მორალური განსხვავება იყო: თუ კარაჩოხელი იყო რაინდული, სიტყვის კაცი, თავმდაბალი, სერიოზული და პრინციპული, კინტო იყო მჩატე, ცანცარა, ეგოისტი და ფულის მოყვარული. მიუხედავად ამისა, ორივე ფენამ თანაბრად შექმნა ის განუმეორებელი თბილისური ამბავი, რომელსაც დღეს ნოსტალგიით ვიხსენებთ.

კინტოების, როგორც სპეციფიკური სოციალური ფენის, გაქრობა XX საუკუნის 20-30-იან წლებში, საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებასა და რეპრესიებს უკავშირდება. ახალმა რეჟიმმა ძველი თბილისის ეს კოლორიტული სიმბოლოები კაპიტალისტურ გადმონაშთებად და სისტემის მტრებად გამოაცხადა.

კინტოების გაქრობა რამდენიმე ძირითადმა ფაქტორმა გამოიწვია:

1. კერძო ვაჭრობის აკრძალვა და რეპრესიები

საბჭოთა კავშირში კერძო მეწარმეობა და თავისუფალი ვაჭრობა კანონგარეშედ გამოცხადდა. კინტოები, რომლებიც მანამდე დამოუკიდებელი წვრილი მოვაჭრეები იყვნენ, „სპეკულანტებად“ და „პარაზიტებად“ შერაცხეს. ბევრი მათგანი დააპატიმრეს, გადაასახლეს ან იძულებული გახადეს, ვაჭრობისთვის თავი დაენებებინათ.

2. იძულებითი პროლეტარიზაცია

ახალმა რეჟიმმა შემოიღო კანონი „პარაზიტიზმის“ წინააღმდეგ, რაც ნიშნავდა, რომ ყველა მოქალაქე ოფიციალურად უნდა ყოფილიყო დასაქმებული სახელმწიფო სექტორში. კინტოები აიძულეს, ჩამოსულიყვნენ ქუჩებიდან და სამუშაოდ შესულიყვნენ საბჭოთა ქარხნებში, ფაბრიკებსა და სახელმწიფო მაღაზიებში (საბჭოთა კოოპერატივებში). მათ დაკარგეს თავისუფალი ცხოვრების წესი, ტრადიციული სამოსი და უნიკალური იდენტობა.

3. ძველი თბილისის ბოჰემის განადგურება

საბჭოთა ხელისუფლებამ დაიწყო ბრძოლა ძველი თბილისური ცხოვრების წესის წინააღმდეგ. დაიკეტა ტრადიციული დუქნები, აიკრძალა მტკვარზე ტივებით სეირნობა და ქუჩის მუსიკა (არღნები), რაც კინტოების ყოველდღიურობისა და კულტურის ბუნებრივი გარემო იყო.

4. ტრანსფორმაცია ხელოვნებად

მიუხედავად იმისა, რომ რეალურ ცხოვრებაში კინტოების ფენა ფიზიკურად განადგურდა, მათმა სახემ გადაინაცვლა სცენაზე. საბჭოთა პერიოდში მოხდა კინტოს სახის ერთგვარი „რომანტიზება“ და თეატრალიზება. სწორედ ამ დროს ჩამოყალიბდა და დაიხვეწა ცეკვა „კინტოური“, როგორც პროფესიული ქორეოგრაფიული ნომერი (მაგალითად, ილიკო სუხიშვილისა და ნინო რამიშვილის მიერ), და შეიქმნა ცნობილი სპექტაკლები (როგორიცაა „ხანუმა“). რეალური ქუჩის მოვაჭრეები თეატრალურ გმირებად იქცნენ.

XX საუკუნის შუა წლებისთვის თბილისის ქუჩებში კინტოები უკვე აღარ არსებობდნენ — ისინი მხოლოდ ისტორიულ მოგონებებსა და სცენურ სახეებში შემორჩნენ.

არღნის ბედი მჭიდროდ უკავშირდება ძველი თბილისის ბოჰემური ცხოვრებისა და კინტოების ეპოქის დასასრულს. ეს „ჯადოსნური მუსიკალური ყუთი“, რომელიც მე-19 საუკუნეში ევროპიდან (ძირითადად გერმანიიდან) შემოვიდა, ძალიან სწრაფად იქცა თბილისური ქუჩებისა და დუქნების მთავარ ხმოვან სიმბოლოდ. თუმცა, დროთა განმავლობაში მისი ბედი საკმაოდ დრამატულად წარიმართა.  

1. საბჭოთა აკრძალვები და ნგრევა

საბჭოთა კავშირის დამყარების შემდეგ, არღანი, ისევე როგორც თავად კინტოები, რეჟიმის მიერ არასასურველ ფენომენად გამოცხადდა. ხელისუფლება ცდილობდა, ქალაქისთვის პროლეტარული და სერიოზული იერი მიეცა, თბილისური ბოჰემა და ხმაურიანი დუქნები კი ამ იდეოლოგიას არ შეესაბამებოდა. ქუჩებში არღნით სიარული ოფიციალურად აიკრძალა, ხოლო თავად ინსტრუმენტების დიდი ნაწილი ჩამოართვეს მფლობელებს და გაანადგურეს.

2. ტექნოლოგიური პროგრესი და დავიწყება

30-იან და 40-იან წლებში ტექნოლოგიურმა პროგრესმა არღანი საბოლოოდ განდევნა ყოველდღიურობიდან. ქალაქში გაჩნდა რადიო, პატეფონები და გრამაფონის ფირფიტები. მუსიკის ჩაწერისა და დაკვრის ახალმა საშუალებებმა არღანი, რომელიც საკმაოდ მძიმე, ხელით სატარებელი და რთულად მოსავლელი მექანიკური საკრავი იყო, უბრალოდ მოძველებულ ნივთად აქცია. 

3. უკანასკნელი მეარღნეები

მე-20 საუკუნის შუა წლებამდე თბილისში მაინც შემორჩნენ ერთეული ლეგენდარული მეარღნეები. ძველი თბილისელების მოგონებებში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს სტეფანე კურილინს (სტიოპას). ის იყო უკანასკნელი მოხეტიალე მეარღნე, რომელიც 1960-იან წლებშიც კი დადიოდა თბილისურ იტალიურ ეზოებში თავისი არღნით. ხალხი მას ფანჯრებიდან უყრიდა ხურდა ფულს, სტიოპა კი მათთვის ძველ ქალაქურ მელოდიებსა და შალახოს უკრავდა. მისი გარდაცვალების შემდეგ, ქუჩის არღნის ცოცხალი ტრადიცია თბილისში საბოლოოდ შეწყდა.

4. არღნის დღევანდელი ბედი: სად არის ისინი ახლა?

დღეს ორიგინალური თბილისური არღნები უკიდურეს იშვიათობას წარმოადგენს:

• მუზეუმები: თბილისური არღნების საუკეთესო კოლექცია დაცულია საქართველოს თეატრის, კინოს, მუსიკისა და ქორეოგრაფიის სახელმწიფო მუზეუმში (ხელოვნების სასახლე). იქ დაცული ექსპონატები დღესაც მუშა მდგომარეობაშია და მათზე ძველი თბილისური მელოდიებია ჩაწერილი.

• კოლექციონერები: რამდენიმე ეგზემპლარი კერძო კოლექციონერების ხელშია. რადგან არღნის ხელოსნები (ოსტატები, რომლებიც მათ მართავდნენ და მელოდიებს „პროგრამირებდნენ“ სპეციალურ ლილვებზე) აღარ არსებობენ, მათი შეკეთება და რესტავრაცია თითქმის შეუძლებელია.

ამრიგად, არღანმა ქუჩებიდან და დუქნებიდან სამუზეუმო ვიტრინებში გადაინაცვლა და იქცა წარსულის ნოსტალგიურ ექოდ, რომელიც მხოლოდ ძველ კინოფილმებსა და სპექტაკლებში თუ გაცოცხლდება.