ვარძიის ფრესკების უნიკალურ მხატვრობა

 ვარძიის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძრის კედლის მხატვრობა (შესრულებული 1184-1186 წლებში) ქართული მონუმენტური ფერწერის უმაღლესი მწვერვალია. ის უნიკალურია არა მხოლოდ მხატვრული ოსტატობით, არამედ იმითაც, რომ კლდის წიაღში, მკაცრ პირობებშია შექმნილი და საუკუნეების მანძილზე სრულ განადგურებას სასწაულებრივად გადაურჩა.

მხატვრობის მთავარი თავისებურებები და ფასდაუდებელი დეტალებია:

1. თამარ მეფის იშვიათი, ცოცხალი პორტრეტი

ტაძრის ჩრდილოეთ კედელზე გამოსახულია საქართველოს ისტორიისთვის უმნიშვნელოვანესი საერო პორტრეტები:

• თამარ მეფე და მამამისი, გიორგი III: თამარი გამოსახულია ახალგაზრდა, ჯერ კიდევ გაუთხოვარი ქალის სახით, ძვირფას სამეფო სამოსში, გვირგვინითა და შარავანდედით.
• ისტორიული თარიღის დადგენა: ფრესკაზე თამარის თავზე არსებული წარწერა მას "მეფეთა მეფედ" მოიხსენიებს, მაგრამ გვერდით არ უზის ქმარი (დავით სოსლანი). ეს მეცნიერებს უზუსტეს მტკიცებულებას აძლევს, რომ ფრესკა შესრულებულია 1184 წელს (მისი გამეფებისას) და 1186 წლამდე (მის მეორე ქორწინებამდე).

2. ფერების საიდუმლო და კლდის ტენიანობა

კლდეში ნაკვეთ ტაძარში ხატვა უდიდეს სირთულეს წარმოადგენდა მუდმივი ნესტისა და ცივი ქანების გამო.

• ოსტატი გიორგი: ფრესკების ავტორი იყო გენიალური ქართველი მხატვარი გიორგი, რომლის სახელიც საკურთხეველშია შემორჩენილი.
• უნიკალური ტექნიკა: მან გამოიყენა ფრესკის (სველ ბათქაშზე ხატვის) და სეკოს (მშრალზე ხატვის) შერწყმული ტექნიკა. საღებავებად გამოყენებულია ნატურალური მინერალები, მათ შორის უძვირფასესი ლაპის-ლაზური (ლაჟვარდი), რის გამოც ფონს დღემდე შენარჩუნებული აქვს ღრმა, კეთილშობილი ლურჯი ფერი.

3. სადღესასწაულო ციკლი და დინამიკა

კედლებზე ასახულია ახალი აღთქმის უმთავრესი სცენები (ხარება, შობა, მირქმა, ნათლისღება, აღდგომა, ლაზარეს აღდგინება და სხვა).

• ემოციურობა და მოძრაობა: ბიზანტიური, უფრო სტატიკური სტილისგან განსხვავებით, ვარძიის ფრესკებზე ფიგურები საოცრად დინამიურია. ადამიანთა სახეებზე იკითხება რეალური ემოციები — მწუხარება, გაოცება, სიხარული. სამოსის ნაოჭები და მოძრაობის ტრაექტორია ილუზიას ქმნის, თითქოს პერსონაჟები ცოცხლები არიან.

4. მტრის ცეცხლი, რომელმაც ფრესკები გადაარჩინა

როგორც წინა Turn-ში აღვნიშნეთ, 1551 წელს შაჰ-თამაზმა ვარძია აიღო. მოგვიანებით, თურქ-სელჩუკთა ბატონობის დროს, კლდეში მწყემსებმა დათქვეს ბინა.

• ჭვარტლის დამცავი ფენა: ისინი პირდაპირ ტაძარში ანთებდნენ კოცონს, რის გამოც კედლები, ჭერი და უნიკალური ფრესკები საუკუნეების მანძილზე სქელი, შავი ჭვარტლით (მურით) დაიფარა.
• სასწაულებრივი კონსერვაცია: თურქებმა ვერ დაინახეს ფრესკები და ამიტომ ისინი ჩამოფხეკასა და განადგურებას გადაურჩნენ. მე-20 საუკუნეში, როდესაც რესტავრატორებმა კედლები ჭვარტლისგან გაწმინდეს, მათ ქვეშ პირვანდელი სახით, საოცრად კაშკაშა ფერებით გამოჩნდა XII საუკუნის უნიკალური ხელოვნება.