სუმელას მონასტერი (ბერძნ. Μονή Παναγίας Σουμελά, თურქ. Sümela Manastırı) არის IV საუკუნის მართლმადიდებლური სამონასტრო კომპლექსი ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში, ტრაპიზონის პროვინციაში. იგი ზღვის დონიდან 1200 მეტრ სიმაღლეზე, ალთინდერეს ეროვნულ პარკში, ციცაბო შავ კლდეზეა გამოკვეთილი. მონასტერი ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთი უძველესი და არქიტექტურულად ყველაზე შთამბეჭდავი ძეგლია.
ისტორია და ლეგენდები
- დაარსება: გადმოცემის თანახმად, მონასტერი ახ. წ. 386 წელს ათენელმა ბერებმა — ბარნაბემ და სოფრონიმ დააარსეს. მათ გამოქვაბულში ღვთისმშობლის ხატი იპოვეს
- სასწაულმოქმედი ხატი: მონასტერში საუკუნეების განმავლობაში ინახებოდა ლუკა მახარებლის მიერ დაწერილი ღვთისმშობლის ხატი. იგი 1923 წელს საბერძნეთში გადაასვენეს
- სახელწოდება: ბერძნული ვერსიით სახელი უკავშირდება სიტყვა "მელასს" (შავი) — კლდის ან შავი მთის გამო. ლაზური ვერსიით კი ის "სამებას" ნიშნავს
- მფარველობა: კომპლექსი ბიზანტიის, ტრაპიზონის იმპერიისა და ოსმალეთის სულთნების პერიოდშიც კი განსაკუთრებული პრივილეგიებით სარგებლობდა.
არქიტექტურა და შიდა სტრუქტურა
მონასტერი შედგება კლდეში გამოკვეთილი ცენტრალური ეკლესიისგან, რამდენიმე სამლოცველოსგან, სამზარეულოსგან, ბერების სენაკებისგან, სასტუმროსა და ბიბლიოთეკისგან.
განსაკუთრებით შთამბეჭდავია ბიბლიური სიუჟეტებით მოხატული უძველესი ფრესკები, რომლებიც კედლებსა და ჭერზე დღემდეა შემორჩენილი. ბოლო წლებში ჩატარებული მასშტაბური რესტავრაციის შედეგად, კომპლექსში ახალი საიდუმლო გვირაბები და მანამდე უცნობი სამლოცველოებიც აღმოაჩინეს.
სუმელას მონასტერს ძალიან მჭიდრო და საინტერესო ისტორიული კავშირები აქვს როგორც ლაზებთან, ისე ქართველთა სამეფოებთან. ტერიტორია, სადაც მონასტერი მდებარეობს, ისტორიული ჭანეთის (ლაზეთის) ნაწილია, ხოლო ბიზანტიისა და ტრაპიზონის იმპერიების პერიოდში ეს კავშირები კიდევ უფრო გაღრმავდა.
აქ მოცემული ისტორიული ფაქტები ამ კავშირს ადასტურებს:
ქართულ სამეფოებთან და სამთავროებთან კავშირი
- ტრაპიზონის იმპერიის დაარსება (1204 წელი): მონასტრის "ოქროს ხანა" უკავშირდება ტრაპიზონის იმპერიას. ეს სახელმწიფო თამარ მეფის უშუალო სამხედრო და ფინანსური მხარდაჭერით შეიქმნა. იმპერიის პირველი მმართველები, ალექსი და დავით კომნენოსები, თამარის ნათესავები (დების შვილები) იყვნენ და საქართველოში გაიზარდნენ.
- ქართველი მონარქების მფარველობა: ვინაიდან სუმელა ტრაპიზონის იმპერიის უმნიშვნელოვანესი სალოცავი იყო, მას დიდ ყურადღებას აქცევდნენ კომნენოსთა დინასტიის წარმომადგენლები, რომლებსაც დედების ხაზით ხშირად ქართველი (ბაგრატიონთა და ჯაყელთა) დედოფლები ჰყავდათ.
- მესხი დიდებულების შემოწირულობები: ისტორიული წყაროების მიხედვით, სამცხე-საათაბაგოს (მესხეთის) ათაბაგები და დიდებულები ხშირად სწირავდნენ ძვირფასეულობას, მიწებსა და ფულს სუმელას მონასტერს.
🏹 ლაზებთან (ჭანებთან) კავშირი
- ადგილობრივი მოსახლეობა: მონასტერი აშენებულია ისტორიულ ქალდიასა და ჭანეთში. საუკუნეების განმავლობაში ამ რეგიონის ძირითად მოსახლეობას, ბერძნებთან ერთად, გაქრისტიანებული ლაზები შეადგენდნენ. ისინი იყვნენ მონასტრის მრევლი, მშენებლები და დამცველები.
- სახელწოდების "ლაზური" ვერსია: მიუხედავად იმისა, რომ ოფიციალური ვერსიით "სუმელა" ბერძნული "მელას"-იდან (შავი) მოდის, არსებობს ძლიერი ლოკალური ვერსიაც. მეგრულ-ლაზურ ენაზე "სუმელა" პირდაპირ ნიშნავს "სამებას" (სუმი - სამი). რეგიონში დღესაც ბევრი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ მონასტრის სახელი სწორედ წმინდა სამებას უკავშირდება.
- სამხედრო დაცვა: ტრაპიზონის იმპერიის პერიოდში, მთაში მდებარე მონასტრების (მათ შორის სუმელას) უსაფრთხოება და გზების კონტროლი ხშირად ებარებოდათ ადგილობრივ მეომარ ლაზურ ტომებს, რომლებსაც იმპერატორები ამის სანაცვლოდ გადასახადებისგან ათავისუფლებდნენ.
🎨 კულტურული და არქიტექტურული კვალი
მონასტრის კედლის მხატვრობაში (ფრესკებში) და არქიტექტურულ სტილში მკაფიოდ იგრძნობა აღმოსავლურ-ქრისტიანული, კერძოდ, ქართული და კაპადოკიური საეკლესიო ხელოვნების გავლენა, რაც ტრაპიზონისა და საქართველოს სამეფოს მჭიდრო კულტურული ურთიერთობის შედეგი იყო.
ქართველი დედოფლების გავლენა ტრაპიზონის იმპერიის სამეფო კარზე — და შესაბამისად, რეგიონის უმნიშვნელოვანეს ცენტრებზე, როგორიც სუმელას მონასტერი იყო — საუკუნეების განმავლობაში უზარმაზარი და გადამწყვეტი აღმოჩნდა. ბაგრატიონთა და ჯაყელთა სახლის ქალები არა მხოლოდ დედოფლები, არამედ რეალური პოლიტიკური მოთამაშეები, რეგენტები და იმპერიის გადამრჩენელები იყვნენ.
ყველაზე გავლენიანი ქართველი დედოფლები და მათი როლი ტრაპიზონის ისტორიაში:
1. ანა ანახუტლუ (კომნენოსი) — დედოფალი, რომელმაც ტახტი სამხედრო ძალით აიღო
- ვინ იყო: ტრაპიზონის იმპერატორ ალექსი II-ისა და სამცხის ათაბაგ ბექა ჯაყელის ასულის, ჯიჯიყ (ეფემია) ჯაყელის ქალიშვილი. იგი ნახევრად ქართველი იყო, ცხოვრობდა საქართველოში და მონაზვნად იყო აღკვეცილი.
- გავლენა და გადატრიალება: 1341 წელს, როდესაც ტრაპიზონში პოლიტიკური კრიზისი დაიწყო, ადგილობრივმა ლაზურმა დიდებულებმა და ქართულმა ფრაქციამ ანა მონასტრიდან გამოიყვანეს და ტახტისთვის ბრძოლა დააწყებინეს.
- ქართული ჯარი: საქართველოს მეფე გიორგი V ბრწყინვალემ ანას დასახმარებლად ძლიერი ქართული ლაშქარი გაგზავნა. ანამ ქართული ჯარის დახმარებით ტრაპიზონი დაიკავა, კონსტანტინოპოლის მიერ დასმული მმართველი ჩამოაგდო და თავი იმპერატრიცად გამოაცხადა.
2. ჯიჯიყ (ეფემია) ჯაყელი — მესხი დიდებულების ძალაუფლება
- ვინ იყო: სამცხის ლეგენდარული ათაბაგის, ბექა I ჯაყელის ქალიშვილი და იოანე ჯაყელის და. იგი ცოლად გაჰყვა ტრაპიზონის იმპერატორ ალექსი II-ს.
- გავლენა: მისი დედოფლობის პერიოდში ტრაპიზონის სამეფო კარზე მესხური დინასტიის გავლენა პიკს აღწევდა. მან უზრუნველყო, რომ მისი შვილები (მათ შორის, მომავალი იმპერატორი ვასილი და ზემოთ ხსენებული ანა ანახუტლუ) მჭიდროდ ყოფილიყვნენ დაკავშირებულნი ქართულ პოლიტიკურ ელიტასთან. მისი მმართველობის დროს სუმელას მონასტერმა მესხეთისგან უამრავი საჩუქარი და მატერიალური მხარდაჭერა მიიღო.
3. გულქან (ევდოკია) ბაგრატიონი — იმპერიის სტაბილურობის გარანტი
- ვინ იყო: საქართველოს მეფე დავით IX-ის ასული და ბაგრატ V დიდის და. იგი ცოლად გაჰყვა ტრაპიზონის იმპერატორ მანუელ III-ს.
- გავლენა: გულქანის მზითვებში და დიპლომატიურ კავშირებში უდიდესი როლი ითამაშა ქართულმა მხარემ. ისტორიული წყაროების მიხედვით, იგი გამოირჩეოდა განსაკუთრებული სახელმწიფოებრივი ნიჭით. მისი შვილი, ალექსი IV, მოგვიანებით ტრაპიზონის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული მმართველი გახდა, რომელიც აქტიურად აფინანსებდა სუმელას მონასტრის ახალ ფრესკებსა და თავდაცვით ნაგებობებს.
4. თამარ ბაგრატიონი (ყაენ-ხათუნი) — დიპლომატიური ფარი
- ვინ იყო: საქართველოს მეფე ალექსანდრე I დიდის ქალიშვილი, რომელიც ცოლად გაჰყვა ტრაპიზონის უკანასკნელ იმპერატორ იოანე IV-ს.
- გავლენა: თამარი საოცარი სილამაზითა და პოლიტიკური ალღოთი იყო ცნობილი. როდესაც ოსმალეთის იმპერიის საფრთხე გაიზარდა, თამარმა და მისმა მეუღლემ შექმნეს ანტი-ოსმალური კოალიცია, რომელშიც ჩართეს როგორც საქართველო, ისე აკ-კოიუნლუს თურქმანული სახელმწიფო (მისი მმართველი უზუნ-ჰასანი თამარის დას, თეოდორას დაუმოყვრდა). თამარ დედოფალმა შეძლო და რამდენიმე ათწლეულით გადაავადა ტრაპიზონისა და მისი ქრისტიანული სიწმინდეების, მათ შორის სუმელას, დაცემა.
📌 რატომ ჰქონდათ მათ ასეთი გავლენა?
- სამხედრო დამოკიდებულება: ტრაპიზონის იმპერიას არ ჰყავდა დიდი არმია. ბიზანტიური თუ ოსმალური საფრთხის დროს ისინი ყოველთვის საქართველოს (განსაკუთრებით სამცხე-საათაბაგოს) სამხედრო ძალას ეყრდნობოდნენ. ქართველი დედოფალი ამ სამხედრო ალიანსის გარანტი იყო.
- ეროვნული იდენტობა: ტრაპიზონის მოსახლეობის დიდი ნაწილი ლაზები და ქართველური ტომები იყვნენ. ქართველი დედოფლები ადგილობრივი მოსახლეობისთვის "თავისიანებად" აღიქმებოდნენ, რაც მათ შიდა პოლიტიკურ ბრძოლებში უპირატესობას აძლევდა.
ქართველი დედოფლებისა და ქართულ სამეფოებთან მჭიდრო პოლიტიკური თუ კულტურული ალიანსის კვალი სუმელას მონასტრის მხატვრობაში (ფრესკებში), არქიტექტურულ ელემენტებსა და წერილობით არტეფაქტებში მკაფიოდ არის ასახული.
მიუხედავად იმისა, რომ საუკუნეების განმავლობაში ძეგლმა ბევრი დაზიანება განიცადა, კვლევები და შემორჩენილი მასალები ამ კავშირს რამდენიმე უმნიშვნელოვანესი დეტალით ადასტურებს:
1. ქართული საეკლესიო ხელოვნების (ასკეტური სტილის) გავლენა ფრესკებზე
სუმელას მთავარი კლდის ეკლესიის უძველეს ფრესკებზე (განსაკუთრებით მე-13 და მე-14 საუკუნეების ფენებზე) მკაფიოდ იგრძნობა აღმოსავლურ-ქრისტიანული (ქართულ-კაპადოკიური) მხატვრობის სტილი:
- მუქი, ასკეტური ფერები და მონუმენტურობა: კონსტანტინოპოლის კლასიკური, ნაზი ბიზანტიური სტილისგან განსხვავებით, სუმელას ფრესკები ხასიათდება უფრო მუქი, მიწისფერი ტონებით, მძაფრი კონტურებითა და ექსპრესიული სახეებით. ეს სტილი პირდაპირ ენათესავება იმავე ეპოქის ქართულ მონუმენტურ მხატვრობას (მაგალითად, ვარძიისა და ყინცვისის ფრესკებს)
- ადგილობრივი წმინდანების გამოსახულებები: ბიბლიური სიუჟეტების გარდა, ფრესკებზე გამოსახულნი არიან აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთსა და სამცხეში პატივდებული წმინდანები, რაც რეგიონის ერთიანი კულტურული სივრცის მანიშნებელია.
- ქართველი დედოფლების ქტიტორული (სამეტაპო) პორტრეტებიტრაპიზონის იმპერიაში მიღებული იყო ტაძრის კედლებზე იმპერატორებისა და დედოფლების (როგორც ქტიტორების, ანუ დამფინანსებლების) გამოსახვა.
- ისტორიული ჩანაწერების მიხედვით, მონასტრის რამდენიმე კედელზე გამოსახული იყო ალექსი III-ისა და მისი ოჯახის წევრების პორტრეტები, სადაც ფრესკებზე ფიგურირებდნენ ქართული წარმოშობის დედოფლებიც (მათ შორის გულქან ბაგრატიონი და სამცხელი ჯაყელების ასულები).
- სამწუხაროდ, მე-20 საუკუნის დასაწყისში, მონასტრის მიტოვების შემდეგ, ვანდალიზმის გამო ბევრი საერო პორტრეტი სახეების დონეზე ჩამოიფხიკა ან გადაიჩხაპნა.
3. არტეფაქტები და ქართული წარწერები მონასტრის სიწმინდეებზემონასტრის საგანძურში, რომელიც 1923 წლამდე არსებობდა, დაცული იყო უამრავი ძვირფასი ნივთი, რომლებსაც პირდაპირი კავშირი ჰქონდა ქართულ სამყაროსთან:- ქართული ოქრომჭედლობის ნიმუშები: სამცხე-საათაბაგოს ათაბაგები (ჯაყელები) მონასტერს რეგულარულად სწირავდნენ ძვირფასი თვლებით მოჭედილ ჯვრებს, ბარძიმებსა და ხატის პერანგებს. ამ ნივთებზე ხშირად დატანებული იყო ასომთავრული ან ნუსხური ქართული წარწერები, სადაც მომხსენებელი (მაგალითად, ბექა ჯაყელი ან მისი ოჯახი) ღვთისმშობელს მფარველობას სთხოვდა.
- საიმპერატორო სიგელები (ხრისობულები): მონასტრის არქივში ინახებოდა ტრაპიზონელი იმპერატორების ოფიციალური დოკუმენტები, სადაც მონასტრის კუთვნილ მამულებსა და საზღვრებზე იყო საუბარი. ამ დოკუმენტებში ხშირად ფიგურირებდა ქართული (ლაზური) ტოპონიმები და იმ ქართველი დიდებულების სახელები, რომლებიც მონასტრის მიწებს იცავდნენ.
4. ხუროთმოძღვრული მსგავსება საქართველოზეთავად სუმელას კომპლექსის არქიტექტურული გადაწყვეტა — კლდეში ნაკვეთი ეკლესიები, საიდუმლო გასასვლელები და ტერასული განლაგება — ძალიან ჰგავს სამხრეთ საქართველოს კლდეში ნაკვეთ ძეგლებს, კერძოდ ვარძიასა და ვანის ქვაბებს. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ამ რეგიონებში ერთი და იგივე სამშენებლო ტრადიციისა და გამოცდილების მქონე ოსტატები (მათ შორის ადგილობრივი ლაზები) მუშაობდნენ.დღესდღეობით სუმელას უნიკალური საგანძურის ნაწილი საბერძნეთში (ათენის ბიზანტიურ მუზეუმშია) ინახება.
რა ბედი ეწია სუმელას უძველეს საგანძურს?
1923 წელს, თურქეთსა და საბერძნეთს შორის მოსახლეობის იძულებითი გაცვლის (ლოზანის საზავო ხელშეკრულების) შემდეგ, ბერებმა მონასტერი ნაჩქარევად დატოვეს. წასვლის წინ მათ უძვირფასესი სიწმინდეები და არტეფაქტები მონასტრის მახლობლად, წმინდა ბარბარეს სამლოცველოს მიწისქვეშა საიდუმლო სამალავში დამარხეს.
- სიწმინდეების გადარჩენა (1930 წელი): საბერძნეთის მაშინდელმა პრემიერ-მინისტრმა ელეფთერიოს ვენიზელოსმა თურქეთის მთავრობისგან ოფიციალური ნებართვა მიიღო საგანძურის წამოსაღებად. მამა ამბროსიუსმა, რომელიც ერთ-ერთი უკანასკნელი ბერი იყო, იმოგზაურა სუმელაში, იპოვა სამალავი და არტეფაქტები ათენში ჩაიტანა.
- ახალი სუმელა საბერძნეთში: გადარჩენილი უმნიშვნელოვანესი სიწმინდეები, მათ შორის ლუკა მახარებლის მიერ დაწერილი ღვთისმშობლის ხატი, იმპერატორ მანუელ III კომნენოსის წმინდა ჯვარი (რომელშიც ცხოველმყოფელი ჯვრის ნაწილია ჩატანებული) და უძველესი სახარებები დღეს დაცულია ჩრდილოეთ საბერძნეთში (მაკედონიაში), ქალაქ ვერიასთან მდებარე ახალ სუმელას მონასტერში.
- ათენის ბიზანტიური მუზეუმი: საგანძურის ნაწილი, მათ შორის ძვირფასი ოქრომჭედლობის ნიმუშები, ხელნაწერები და სამოსელი, ათენის მუზეუმებშია გამოფენილი. თურქეთში, ტრაპიზონის მუზეუმში, მხოლოდ რამდენიმე ხელნაწერი და ყოველდღიური მოხმარების საგანი დარჩა.
ლაზი მკვლევარების თანამედროვე ხედვა მონასტრის იდენტობაზე
თანამედროვე ლაზი ინტელექტუალები და ისტორიკოსები სუმელას მონასტერს განიხილავენ არა მხოლოდ როგორც ბერძნულ კულტურულ მემკვიდრეობას, არამედ როგორც ისტორიული ლაზეთის (ჭანეთის) განუყოფელ ნაწილს.
- მშენებლები და ხელოსნები: ლაზი მკვლევარები ხაზს უსვამენ, რომ რეგიონის გეოგრაფიული და ეთნიკური სპეციფიკიდან გამომდინარე, მონასტრის მშენებლობა, კლდეში გამოკვეთა და საუკუნეების განმავლობაში მისი შენარჩუნება შეუძლებელი იქნებოდა ადგილობრივი ლაზი ხელოსნების გარეშე. ისინი შავი ზღვისპირეთის საუკეთესო კალატოზებად და ხუროებად ითვლებოდნენ.
- "სუმელა" თუ "სუ-მელა"? ენათმეცნიერულ დონეზე ლაზი ავტორები აქტიურად უჭერენ მხარს ვერსიას, რომ სახელი ქართულ-ზანური ძირიდან მოდის. მათი განმარტებით, "სუმ-ელა" (ან "სუმ-ალე") ადგილობრივ დიალექტზე "სამების ადგილს" ნიშნავს. ისინი მიუთითებენ, რომ ბერძნულმა ენამ უბრალოდ მოახდინა ადგილობრივი ტოპონიმის ადაპტაცია ("პანაგია სუმელა" — სუმელას ღვთისმშობელი).
- კულტურული ტურიზმი და თვითმყოფადობა: დღესდღეობით, თურქეთში მცხოვრები ლაზებისთვის სუმელა რეგიონალური სიამაყის სიმბოლოა. ისინი ცდილობენ, რომ ოფიციალურ ტურისტულ მარშრუტებში მონასტერი წარმოჩნდეს არა როგორც "უცხოური/ბერძნული" ანკლავი, არამედ როგორც რეგიონის მკვიდრი, ქრისტიანული პერიოდის ლაზური მოსახლეობის კულტურული მემკვიდრეობა.
Комментариев нет:
Отправить комментарий