ალ-აქსას მეჩეთი

 

ალ-აქსას მეჩეთი (არაბ. ალ-მასჯიდ ალ-აქსა — „ყველაზე შორეული მეჩეთი“) არის ისლამური სამყაროს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი და უძველესი საკულტო ნაგებობა. ის მდებარეობს იერუსალიმის ძველ ქალაქში, ტაძრის მთაზე (მუსლიმებისთვის ცნობილია როგორც „ჰარამ ალ-შარიფი“ ანუ დიდებული სიწმინდე). [1, 2]

მექასა და მედინას შემდეგ, ალ-აქსა ისლამში მესამე უწმინდეს ადგილად ითვლება. [1, 2]

აქ მოცემულია მთავარი ფაქტები მისი რელიგიური, ისტორიული და არქიტექტურული მნიშვნელობის შესახებ:

1. რელიგიური მნიშვნელობა ისლამში

• პირველი ქიბლა: სანამ მუსლიმები მექაში მდებარე ქააბას მიმართულებით დაიწყებდნენ ლოცვას, ისლამის ადრეულ პერიოდში მათი ქიბლა (ლოცვის მიმართულება) სწორედ იერუსალიმი და ალ-აქსას კომპლექსი იყო. [1]
• ისრა და მირაჯი (ღამის მოგზაურობა): ისლამური ტრადიციის მიხედვით, წინასწარმეტყველი მუჰამედი სასწაულებრივად გადაფრინდა მექიდან „შორეულ მეჩეთში“ (ალ-აქსა), სადაც მან წინასწარმეტყველთა (აბრაამი, მოსე, იესო) ერთობლივ ლოცვას უხელმძღვანელა, რის შემდეგაც ზეცად ამაღლდა. [1, 2]

2. ისტორია და მშენებლობა

• დაარსება: თავდაპირველად ამ ადგილას მცირე სამლოცველო სახლი ხალიფა ომარმა დააარსა VII საუკუნეში, იერუსალიმის მშვიდობიანი დაკავების შემდეგ. [1, 2]
• გაფართოება: დღევანდელი სახით მეჩეთის მშენებლობა ომაიანთა დინასტიის ხალიფა აბდ ალ-მალიქმა (ან მისმა შვილმა ალ-ვალიდმა) დაიწყო VIII საუკუნის დასაწყისში. [1, 2]
• მიწისძვრები და აღდგენა: ნაგებობა ისტორიის მანძილზე რამდენჯერმე დაინგრა ძლიერი მიწისძვრების შედეგად (მაგ. 746 და 1033 წლებში) და ხელახლა აშენდა სხვადასხვა ისლამური დინასტიების მიერ. [1, 2]
• ჯვაროსნების პერიოდი: XI საუკუნეში, იერუსალიმის აღების შემდეგ, ჯვაროსნებმა მეჩეთი სამეფო სასახლედ და ტამპლიერთა ორდენის შტაბ-ბინად აქციეს. 1187 წელს სალადინმა (სალახ ად-დინმა) ქალაქი დაიბრუნა და ნაგებობას მეჩეთის სტატუსი აღუდგინა. [1, 2, 3]

3. გავრცელებული შეცდომა (ვიზუალური გარჩევა)

ხშირად ადამიანებს ერთმანეთში ერევათ ორი ნაგებობა, რომლებიც გვერდიგვერდ დგას ტაძრის მთის კომპლექსში: [1, 2]

• კლდის გუმბათი (ქუბათ ას-საჰრა): ეს არის კომპლექსის ცენტრში მდებარე რვაკუთხა ნაგებობა კაშკაშა ოქროსფერი გუმბათით, რომელიც იერუსალიმის მთავარი სავიზიტო ბარათია. [1, 2, 3]
• ალ-აქსას მეჩეთი: უშუალოდ მუსლიმთა სალოცავი შენობა მდებარეობს კომპლექსის სამხრეთ ნაწილში და მას ვერცხლისფერი/ტყვიისფერი მუქი გუმბათი აქვს.
  (აღსანიშნავია, რომ ფართო გაგებით, ტერმინი „ალ-აქსა“ ხშირად მთელ 35-აკრიან წმინდა პლატოსა და კომპლექსსაც აღნიშნავს). [1, 2, 3, 4, 5]

4. თანამედროვე პოლიტიკური კონტექსტი

დღეს კომპლექსი იორდანიისა და პალესტინის ისლამური რელიგიური ფონდის (უაქფის) დაქვემდებარებაშია, თუმცა უსაფრთხოებასა და წვდომას ისრაელის სახელმწიფო აკონტროლებს. ეს ტერიტორია არაბეთ-ისრაელის კონფლიქტის ერთ-ერთი ყველაზე მგრძნობიარე წერტილია. ებრაელებისთვის ეს ადგილი არის ტაძრის მთა, სადაც ძველად სოლომონისეული პირველი და მეორე ებრაული ტაძრები იდგა, რის გამოც კომპლექსს უდიდესი რელიგიური მნიშვნელობა აქვს როგორც მუსლიმებისთვის, ისე იუდაიზმის მიმდევრებისთვის. [1, 2, 3]

კლდის გუმბათი (არაბ. ქუბათ ას-საჰრა) ისლამური არქიტექტურის ერთ-ერთი უძველესი და ულამაზესი ძეგლია. ის იერუსალიმში, ტაძრის მთაზე (ჰარამ ალ-შარიფი) მდებარეობს. ხშირად მას შეცდომით მეჩეთს უწოდებენ, თუმცა ის რეალურად არის სალოცავი და მემორიალური კომპლექსი („შრაინი“), რომელიც კონკრეტული წმინდა ადგილის დასაცავად აშენდა.

აქ მოცემულია ტაძრის ისტორია და მნიშვნელობა:

1. მშენებლობა და შექმნის მიზანი

• დამაარსებელი: ტაძარი აშენდა ომაიანთა დინასტიის მეხუთე ხალიფას, აბდ ალ-მალიქის ბრძანებით.
• თარიღი: მშენებლობა დაიწყო ახ.წ. 688 წელს და დასრულდა 691 წელს.
• მიზანი: ხალიფას სურდა, ეჩვენებინა ისლამის ძალა და დიდებულება. ნაგებობას უნდა გაეწია კონკურენცია იერუსალიმის ქრისტიანული წმინდა საფლავის ტაძრისთვის და დაეცვა წმინდა კლდე.

2. რატომ „კლდის“ გუმბათი? (რელიგიური მნიშვნელობა)

ტაძარი აგებულია უზარმაზარი ბუნებრივი კლდის გარშემო, რომელსაც სამივე აბრაამისეულ რელიგიაში უდიდესი მნიშვნელობა აქვს:

• ისლამი: მიიჩნევა, რომ სწორედ ამ კლდიდან ამაღლდა წინასწარმეტყველი მუჰამედი ზეცად თავისი ღამის მოგზაურობისას (მირაჯი).
• იუდაიზმი და ქრისტიანობა: ეს არის „საფუძვლის ქვა“, სადაც ბიბლიური ტრადიციით აბრაამს საკუთარი შვილი, ისააკი, უნდა შეეწირა მსხვერპლად. ასევე, ამ ადგილას იდგა სოლომონის პირველი და მეორე ებრაული ტაძრები.

3. არქიტექტურა და ოქროს გუმბათი

• ბიზანტიური გავლენა: ნაგებობას აქვს რვაკუთხა ფორმა. მის დიზაინზე ბიზანტიელმა არქიტექტორებმა და ხელოვანებმა იმუშავეს, რის გამოც ის ჰგავს ადრექრისტიანულ მარტირიუმებს (მოწამეთა საფლავზე აგებულ ტაძრებს).
• მოზაიკა: ინტერიერი და ექსტერიერი მორთულია ულამაზესი მოზაიკით, მცენარეული ორნამენტებითა და ყურანის კალიგრაფიული წარწერებით. მასზე არ არის ადამიანების ან ცხოველების გამოსახულებები (ისლამური ტრადიციის გამო).
• გუმბათის ისტორია: თავდაპირველად გუმბათი სპილენძის ან ტყვიის იყო. თუმცა, XX საუკუნეში (განსაკუთრებით 1950-იან და 1990-იან წლებში, იორდანიის მეფე ჰუსეინის დაფინანსებით) გუმბათი დაიფარა ნამდვილი ოქროს თხელი ფენით (ტონობით მოოქროვილი ალუმინით), რამაც მას დღევანდელი საკულტო იერი მისცა.

4. ისტორიული ტრანსფორმაციები

• ჯვაროსნები (XII საუკუნე): 1099 წელს იერუსალიმის აღების შემდეგ, ჯვაროსნებმა ნაგებობას სახელი შეუცვალეს და უწოდეს „უფლის ტაძარი“ (Templum Domini). მათ ის ქრისტიანულ ეკლესიად აქციეს, კლდეზე საკურთხეველი დადგეს, ხოლო გუმბათზე ოქროს ჯვარი აღმართეს.
• სალადინი (1187 წელი): მას შემდეგ, რაც სალახ ად-დინმა იერუსალიმი დაიბრუნა, ჯვარი ჩამოახსნეს, ტაძარი ვარდის წყლით განწმინდეს და მას ისლამური სტატუსი დაუბრუნდა.
• ოსმალეთის პერიოდი (XVI საუკუნე): სულთანმა სულეიმან ბრწყინვალემ ჩაატარა გრანდიოზული რესტავრაცია. მან გარე ფასადის დაზიანებული მოზაიკა შეცვალა ულამაზესი იზნიქის ლურჯ-მწვანე კერამიკული ფილებით, რაც დღესაც ტაძრის სავიზიტო ბარათია.

დღეს კლდის გუმბათი იერუსალიმის ყველაზე ცნობადი სიმბოლოა და შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.

კლდის გუმბათის ცენტრში არსებული ბუნებრივი კლდე და მის ქვეშ მდებარე გამოქვაბული კაცობრიობის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მისტიკური და არქეოლოგიურად ხელშეუხებელი ადგილია. რელიგიური სენსიტიურობის გამო, აქ სრულფასოვანი გათხრები არასოდეს ჩატარებულა, რაც კიდევ უფრო აძლიერებს მის ირგვლივ არსებულ ლეგენდებს.

აქ მოცემულია ამ წმინდა ადგილისა და გამოქვაბულის დეტალური მიმოხილვა:

1. წმინდა კლდე (საფუძვლის ქვა)

ტაძრის გუმბათის ქვეშ პირდაპირ მოსჩანს დაუმუშავებელი კირქვის უზარმაზარი ნაჭერი, რომელიც დაახლოებით 18 მეტრი სიგრძის და 13 მეტრი სიგანისაა.

• სამყაროს ცენტრი: იუდაისტური ტრადიციით, ამ ქვას ეწოდება „აშთიჰა“ (საფუძვლის ქვა). მიიჩნევა, რომ ღმერთმა სწორედ ამ ქვიდან დაიწყო სამყაროს შექმნა და ის დედამიწის ცენტრალური წერტილია.
• წმიდათა წმიდა: გადმოცემით, სოლომონის ტაძრის არსებობისას, სწორედ ამ კლდეზე იდგა აღთქმის კიდობანი, სადაც მოსეს ათი მცნების ფილები ინახებოდა. ეს იყო ადგილი, სადაც შესვლის უფლება წელიწადში მხოლოდ ერთხელ ჰქონდა მღვდელმთავარს.
• მუჰამედის ნაკვალევი: ისლამური გადმოცემით, როდესაც წინასწარმეტყველი მუჰამედი ამ კლდიდან ზეცად მაღლდებოდა, კლდემ მას გაყოლა დაუწყო. ანგელოზმა გაბრიელმა (ჯიბრილმა) ხელით დააკავა ქვა, რათა ადგილზე დაეტოვებინა. მუსლიმი მომლოცველები დღესაც მიუთითებენ კლდეზე არსებულ ჩაღრმავებებზე, როგორც მუჰამედის ფეხისა და გაბრიელის ხელის ანაბეჭდებზე.

2. სულების გამოქვაბული (ბირ ალ-არვაჰ)

წმინდა კლდის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში არის კიბე, რომელიც მიწისქვეშა გამოქვაბულში ჩადის. ამ ადგილს არაბულად ეწოდება „ბირ ალ-არვაჰ“ (სულების ჭა/გამოქვაბული).

• მიწისქვეშა სალოცავი: გამოქვაბული მცირე ზომის ბუნებრივი ოთახია, რომელიც ხელოვნურადაა გაფართოებული. ის მოწყობილია როგორც პატარა სამლოცველო, სადაც ერთდროულად რამდენიმე ათეულ ადამიანს შეუძლია ლოცვა.
• წინასწარმეტყველთა მიჰრაბები (სალოცავი ნიშები): გამოქვაბულში არის ოთხი სპეციალური სალოცავი ადგილი, რომლებიც ეძღვნება დიდ წინასწარმეტყველებს: აბრაამს, მოსეს, დავითსა და სოლომონს. მუსლიმებს სწამთ, რომ სანამ მუჰამედი ზეცად ამაღლდებოდა, მან სწორედ ამ გამოქვაბულში ილოცა სხვა წინასწარმეტყველთა სულებთან ერთად.

3. მთავარი საიდუმლო: „სულების ჭა“ და დაკარგული კიდობანი

გამოქვაბულის იატაკის ცენტრში არის მარმარილოს ფილით დახურული ხვრელი, რომელიც უფრო ღრმა მიწისქვეშა სივრცეში ჩადის. სწორედ ამ ხვრელს უკავშირდება ყველაზე დიდი მისტიკა:

• ხმები ქვესკნელიდან: ძველი ისლამური მითების მიხედვით, ამ ნაპრალის ქვეშ მიედინება სამოთხის მდინარეები და იქ ისმის გარდაცვლილ მორწმუნეთა სულების ხმები, რომლებიც განკითხვის დღეს ელოდებიან. აქედან მოდის ადგილის სახელიც — „სულების ჭა“.
• დაკარგული კიდობანი და განძი: დასავლურ კულტურასა და არქეოლოგიურ წრეებში არსებობს მყარი თეორია, რომ სოლომონის ტაძრის დანგრევამდე ებრაელებმა აღთქმის კიდობანი სწორედ ამ კლდის ქვეშ არსებულ საიდუმლო გვირაბებსა და კამერებში დამალეს. 1911 წელს ბრიტანელმა კაპიტანმა მონტაგუ პარკერმა ფარულად სცადა გამოქვაბულის იატაკის გათხრა აღთქმის კიდობნის საპოვნელად, თუმცა მუსლიმმა მცველებმა ის გამოიჭირეს, რამაც მაშინ იერუსალიმში დიდი არეულობა გამოიწვია.
• გეოლოგიური გამოცანა: რეალურად, არავინ იცის, რა ზომისაა ეს მიწისქვეშა ღრმული ფილის ქვეშ, რადგან ისლამური რელიგიური ფონდი (უაქფი) კატეგორიულად კრძალავს ნებისმიერ არქეოლოგიურ ზონდირებას, გათხრას ან ლაზერულ სკანირებას. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს შეიძლება იყოს ძველი წყლის ცისტერნა ან ბუნებრივი კარსტული მღვიმე, თუმცა მისი ზუსტი სტრუქტურა დღემდე საიდუმლოდ რჩება.

ტამპლიერთა ორდენის (ტაძრელების) ისტორია პირდაპირ და განუყოფლად არის დაკავშირებული იერუსალიმის კლდის გუმბათთან. ფაქტობრივად, სწორედ ამ ნაგებობამ მისცა ორდენს სახელი, იდენტობა და ლეგენდარული სტატუსი.

აი, როგორ უკავშირდებიან ტამპლიერები ამ წმინდა ადგილს და რა საიდუმლოებებია მათ სახელსა და კლდის გუმბათს შორის:

1. სახელი და შტაბ-ბინა

• შეცდომა, რომელმაც ისტორია შეცვალა: 1099 წელს, პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობისას იერუსალიმის აღების შემდეგ, ქრისტიანებმა კლდის გუმბათი დაინახეს. მათ შეცდომით ეგონათ, რომ ეს იყო ბიბლიური სოლომონის ტაძარი (რეალურად ის VII საუკუნის ისლამური ნაგებობა იყო).
• სახელწოდება: როდესაც 1119 წელს რაინდთა ჯგუფმა იერუსალიმის მეფე ბალდუინ II-ის მფარველობით სამხედრო-სამონაზვნო ორდენი ჩამოაყალიბა, მეფემ მათ რეზიდენციად სწორედ კლდის გუმბათის კომპლექსი გადასცა. აქედან გამომდინარე, მათ ეწოდათ „ტამპლიერები“ (ფრანგული სიტყვიდან Temple – ტაძარი), ოფიციალურად კი — „ქრისტესა და სოლომონის ტაძრის ღარიბი რაინდები“.

2. მიწისქვეშა გათხრები და ლეგენდები

ორდენის არსებობის პირველი 9 წლის განმავლობაში ტამპლიერებს არცერთ ბრძოლაში არ მიუღიათ მონაწილეობა. ისინი ჩაკეტილ ცხოვრებას ეწეოდნენ ტაძრის მთის კომპლექსში.

• რას ეძებდნენ რაინდები? ლეგენდის თანახმად, ტამპლიერებმა იცოდნენ, რომ წმინდა კლდისა და გამოქვაბულის ქვეშ სოლომონის ძველი ტაძრის ნანგრევები და საიდუმლო გვირაბები იყო. ისინი წლების განმავლობაში ფარულად თხრიდნენ მიწისქვეშა ლაბირინთებს.
• რა იპოვეს მათ? შეთქმულების თეორიებისა და ლეგენდების მიხედვით, რაინდებმა მიწისქვეშეთში მიაკვლიეს ქრისტიანული სამყაროს უდიდეს სიწმინდეებს — აღთქმის კიდობანს, წმინდა გრაალს (თასი, საიდანაც ქრისტემ საიდუმლო სერობაზე შესვა) ან იესოს ჯვარცმის პერიოდის საიდუმლო ხელნაწერებს. მიჩნეულია, რომ სწორედ ამ ნაპოვნმა განძმა თუ საიდუმლო ცოდნამ მისცა ორდენს მოგვიანებით ზღაპრული სიმდიდრე და უდიდესი გავლენა ევროპაში.

3. არქიტექტურული კვალი ევროპაში

კლდის გუმბათმა იმდენად დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა რაინდებზე, რომ მისი რვაკუთხა (ოქტოგონალური) ფორმა ტამპლიერების საფირმო ნიშნად იქცა.

• როდესაც ტამპლიერები ევროპაში დაბრუნდნენ და თავიანთი ეკლესიების მშენებლობა დაიწყეს, მათ ტრადიციული ჯვრის ფორმის ნაცვლად, კლდის გუმბათის მსგავსი მრგვალი ან რვაკუთხა ტაძრების აგება დაიწყეს.
• ამის ყველაზე ცნობილი მაგალითებია ლონდონის ცნობილი ტემპლის ეკლესია (Temple Church) და პორტუგალიაში მდებარე ტომარის ქრისტეს ორდენის მონასტერი.
• ორდენის დიდოსტატების ოფიციალურ ბეჭდებზეც კი გამოსახული იყო კლდის გუმბათის სილუეტი, წარწერით: „სოლომონის ტაძრის საიდუმლო“.

ქრისტიანულ და ისლამურ სამყაროს შორის საუკუნოვანი დაპირისპირების მიუხედავად, კლდის გუმბათი დარჩა ადგილად, სადაც ორივე კულტურის მისტიკა და ისტორია ერთმანეთს სამუდამოდ გადაეჯაჭვა.

დღეს იერუსალიმის ტაძრის მთაზე (ჰარამ ალ-შარიფი), სადაც კლდის გუმბათი და ალ-აქსას მეჩეთი დგას, მოქმედებს მკაცრი რეგულაციები, რომლებიც ცნობილია როგორც „სტატუს ქვო“ (Status Quo). ამ წესების მიხედვით, კომპლექსის მართვაზე პასუხისმგებელია იორდანიის ისლამური რელიგიური ფონდი (უაქფი), ხოლო უსაფრთხოებასა და საზღვრებს ისრაელის პოლიცია აკონტროლებს. [1]

წესები და შეზღუდვები ვიზიტორებისთვის ჯგუფების მიხედვით იყოფა:

1. ვის აქვს შენობებში შესვლის უფლება?

• მუსლიმი მორწმუნეები: მათ აქვთ აბსოლუტური თავისუფლება — შეუძლიათ კომპლექსის ტერიტორიაზე შესვლა ნებისმიერ დროს (დღისა და ღამის 11-ვე კარიდან), თავისუფლად ლოცვა და უშუალოდ კლდის გუმბათისა და ალ-აქსას მეჩეთის შიდა სივრცეებში შესვლა. [1, 2]
• არამუსლიმები (ქრისტიანები, ებრაელები, ტურისტები): მათ აქვთ უფლება შევიდნენ მხოლოდ ტაძრის მთის ღია მოედანზე/პლატოზე, მაგრამ მათთვის კატეგორიულად აკრძალულია უშუალოდ კლდის გუმბათისა და ალ-აქსას მეჩეთის შენობებში შესვლა. 2000-იანი წლების დასაწყისიდან შენობების შიდა სივრცე მხოლოდ მუსლიმებისთვისაა ხელმისაწვდომი. [1, 2]

---

2. წესები არამუსლიმი ტურისტებისთვის (ღია სივრცის მონახულება)

თუ არამუსლიმი ხართ და გსურთ კომპლექსის ეზოსა და გარე ფასადების დათვალიერება, უნდა დაიცვათ შემდეგი მკაცრი წესები:

• მხოლოდ ერთი შესასვლელი: ტურისტებს კომპლექსში შესვლა შეუძლიათ მხოლოდ ერთადერთი — გოდების კედლის სიახლოვეს მდებარე ხის საცალფეხო ხიდით, რომელიც მავრების ჭიშკართან (Maghrebi Gate) მიდის. დანარჩენი კარები მხოლოდ მუსლიმებისთვისაა. [1]
• შეზღუდული საათები: ტურისტებისთვის ტერიტორია ღიაა მხოლოდ კვირიდან ხუთშაბათამდე, დღეში ორჯერ (ძირითადად დილით 07:30–11:00 და შუადღეს 13:30–14:30). პარასკევს, შაბათს და ისლამურ თუ ებრაულ დღესასწაულებზე ტურისტები არ დაიშვებიან. [1, 2, 3]
• ლოცვისა და რელიგიური ატრიბუტიკის აკრძალვა: არამუსლიმებს ტაძრის მთის ეზოში ლოცვა ეკრძალებათ (თუმცა ბოლო პერიოდში ზოგიერთი ებრაული ჯგუფი შეუმჩნევლად ცდილობს ამას). ტერიტორიაზე არ შეიძლება ბიბლიის, თორას, ჯვრების, ებრაული სამლოცველო შალების (ტალიტი) ან ნებისმიერი სხვა რელიგიური ნივთის შეტანა. [1, 2, 3, 4]
• მკაცრი დრეს-კოდი: ჩაცმულობა უნდა იყოს მაქსიმალურად მოკრძალებული. მამაკაცებსა და ქალებს უნდა ჰქონდეთ დაფარული მხრები და მუხლები. ტანსაცმელი არ უნდა იყოს გამჭვირვალე ან ზედმეტად ტანზე გამოყვანილი (ვიწრო შარვლების გამო ტურისტებს ხშირად უარს ეუბნებიან შესვლაზე). [1, 2, 3]
• ქცევის წესები: აკრძალულია ტერიტორიაზე ხელჩაკიდებული სიარული, კოცნა ან ნებისმიერი სახის ფიზიკური სიახლოვის გამოხატვა (წყვილებისთვის), ასევე აკრძალულია პოლიტიკური სიმბოლიკის, დროშებისა და პლაკატების ჩვენება.
• უსაფრთხოების შემოწმება: შესვლამდე გაივლით აეროპორტის ტიპის მკაცრ შემოწმებას. აუცილებელია თან იქონიოთ პასპორტი, რადგან სამართალდამცავებმა შეიძლება თქვენი იდენტობისა და რელიგიური კუთვნილების გადამოწმება მოითხოვონ. [1, 2]