საქართველოს ეკლესიის მწყემსმთავრები

 საქართველოს ეკლესიის მწყემსმათავრების (მთავარეპისკოპოსების, კათოლიკოსებისა და კათოლიკოს-პატრიარქების) ინსტიტუტი სათავეს იღებს IV საუკუნიდან, ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების პერიოდიდან. საუკუნეების განმავლობაში, ქვეყნის პოლიტიკური მდგომარეობის შესაბამისად, მწყემსმათავართა ტიტულატურა და იერარქიული სტრუქტურა რამდენჯერმე შეიცვალა. [1]

ქართული საეკლესიო ტრადიციით, მწყემსმათავრობის ისტორია იყოფა რამდენიმე ძირითად პერიოდად:

1. ქართლის (იბერიის) მთავარეპისკოპოსები (IV საუკუნე – V საუკუნის II ნახევარი)

ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების შემდეგ, ეკლესიას სათავეში ჩაუდგნენ მთავარეპისკოპოსები, რომელთაც საბერძნეთიდან (კონსტანტინოპოლიდან ან ანტიოქიიდან) მოავლენდნენ ხოლმე. პირველ მწყემსმათავრად ითვლება წმინდა იოანე I (დაახლ. 335–363 წწ.).

2. ქართლის კათოლიკოსები (V საუკუნე – XI საუკუნის დასაწყისი)

ვახტანგ გორგასლის მეფობის დროს, V საუკუნის 60-70-იან წლებში, საქართველოს ეკლესიამ მიიღო ავტოკეფალია ანტიოქიის საპატრიარქოსგან, რის შემდეგაც მწყემსმათავრის ტიტული გახდა კათოლიკოსი. პირველი კათოლიკოსი იყო პეტრე I. ამ პერიოდში მოღვაწეობდნენ ისეთი გამოჩენილი მამები, როგორიცაა არსენ I დიდი (საფარელი). [1]

3. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქები (XI საუკუნე – 1811 წელი)

XI საუკუნის დასაწყისში (დაახლ. 1010 წელს), მელქისედეკ I-ის დროს, საქართველოს ეკლესიის მეთაურმა მიიღო კათოლიკოს-პატრიარქის ტიტული, რითაც ხაზი გაესვა ეკლესიის სრულ დამოუკიდებლობასა და მაღალ იერარქიულ სტატუსს მსოფლიო მართლმადიდებლობაში. [1]

XV საუკუნეში, ერთიანი საქართველოს სამეფოს პოლიტიკური დაშლის გამო, საეკლესიო მმართველობაც გაიყო: არსებობდნენ აღმოსავლეთ საქართველოს (ქართლ-კახეთის) კათოლიკოს-პატრიარქები მცხეთაში და დასავლეთ საქართველოს (აფხაზეთის) კათოლიკოს-პატრიარქები. [1, 2]

4. საქართველოს ეგზარქოსები (1811–1917 წლები)

რუსეთის იმპერიის მიერ საქართველოს ანექსიის შემდეგ, 1811 წელს ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია უკანონოდ გაუქმდა. მწყემსმათავრობა გადავიდა რუსეთის სინოდის მიერ დანიშნული ეგზარქოსების ხელში. პირველი ეგზარქოსი იყო ქართველი მიტროპოლიტი ვარლამ ერისთავი, ხოლო 1817 წლიდან 1917 წლამდე ეგზარქოსებად მხოლოდ ეროვნებით რუსი მღვდელმთავრები ინიშნებოდნენ. [1, 2]

5. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქები ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ (1917 წლიდან)

1917 წლის 12 (25) მარტს ქართველმა სამღვდელოებამ და საზოგადოებამ ეკლესიის ავტოკეფალია აღდგენილად გამოაცხადა. ამ დროიდან დღემდე საქართველოს ეკლესიას მართავდნენ შემდეგი მწყემსმათავრები: [1, 2]

კირიონ II (საძაგლიშვილი) — 1917–1918 წწ.
ლეონიდე (ოქროპირიძე) — 1918–1921 წწ.
ამბროსი (ხელაია) — 1921–1927 წწ.
ქრისტეფორე III (ციცქიშვილი) — 1927–1932 წწ.
კალისტრატე (ცინცაძე) — 1932–1952 წწ.
მელქისედეკ III (ფხალაძე) — 1952–1960 წწ.
ეფრემ II (სიდამონიძე) — 1960–1972 წწ.
დავით V (დევდარიანი) — 1972–1977 წწ.
ილია II (ღუდუშაური-შიოლაშვილი) — 1977 -2026 წ.წ. [1, 2, 3]
შიო III - 2026 წლიდან..