თამარ მეფესთან დაკავშირებული ისტორიული ფაქტები ვარძიაში

 თამარ მეფე და ვარძია ისტორიულად და ემოციურად განუყოფელი ცნებებია. მიუხედავად იმისა, რომ კლდეში ნაკვეთი ქალაქის მშენებლობა თამარის მამამ, გიორგი III-მ დაიწყო, სწორედ თამარმა აქცია ის უძლეველ სამხედრო ბაზად, კულტურულ ცენტრად და საკულტო ძეგლად.

აი, უმთავრესი ისტორიული ფაქტები, მოვლენები და ლეგენდები, რომლებიც თამარ მეფეს ვარძიასთან აკავშირებს:

1. სახელის წარმოშობის ლეგენდა: "აქა ვარ, ძია!"

ყველაზე ცნობილი ხალხური ლეგენდა ვარძიის სახელის დარქმევას სწორედ პატარა თამარს უკავშირებს.

• ამბავი: თამარი მამასთან და ბიძასთან ერთად მშენებარე გამოქვაბულებში სეირნობდა. ბავშვი ლაბირინთებში დაიკარგა. შეშინებულმა ბიძამ მისი ძებნა დაიწყო და ხმამაღლა დაუძახა. თამარმა კი ერთ-ერთი გამოქვაბულიდან გამოსძახა: "აქა ვარ, ძია!" [აქედან წარმოიშვა სახელი "ვარძია"].

2. ბასიანის ბრძოლა (1202 წელი) და თამარის ლოცვა

ეს არის ყველაზე მნიშვნელოვანი და დოკუმენტურად დადასტურებული ისტორიული ფაქტი, სადაც ვარძიამ გადამწყვეტი როლი ითამაშა ქვეყნის ბედზე.

• სამხედრო შეკრება: როდესაც თურქ-სელჩუკთა უზარმაზარი არმია რუქნადინის მეთაურობით საქართველოსკენ წამოვიდა, თამარ მეფემ ქართული ლაშქარი სწორედ ვარძიაში შეკრიბა.
• ფეხშიშველი დედოფალი: სანამ ჯარი საბრძოლველად გაემართებოდა, თამარ მეფე ვარძიის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარში მუხლმოდრეკილი, ცრემლებით ევედრებოდა ღმერთს ქართველთა გამარჯვებას. შემდეგ მან ფეხშიშველმა, ცრემლიანი თვალებით მიაცილა ჯარი ვარძიის კარიბჭიდან ბასიანამდე.
• გამარჯვება: ამ დიდი სულიერი მობილიზაციის შემდეგ, ქართველებმა ბასიანის ბრძოლაში მტერი სასტიკად დაამარცხეს, რაც ვარძიის ღვთისმშობლის სასწაულმოქმედ ძალას მიეწერა.

3. თამარ მეფის უნიკალური ფრესკა

ვარძიის მთავარ ტაძარში დღემდე დაცულია თამარ მეფის ერთ-ერთი ყველაზე ავთენტური და იშვიათი გამოსახულება (ფრესკა), რომელიც მისი სიცოცხლის პერიოდში, XII საუკუნის 80-იან წლებშია შესრულებული.

• რას ვხედავთ ფრესკაზე? თამარი გამოსახულია მამასთან, გიორგი III-სთან ერთად. საინტერესოა, რომ ფრესკაზე მას ყურს მიღმა დაწნული თმები აქვს, რაც იმ ეპოქის გათხოვილი ქალის სტატუსზე მიანიშნებს. ისტორიკოსები ამ ფრესკით ადგენენ, თუ რეალურად როგორ გამოიყურებოდა დიდი დედოფალი.

4. თამარის საიდუმლო სენაკი და "თამარის ცრემლები"

ვარძიის კომპლექსის სიღრმეში არის ადგილები, რომლებიც უშუალოდ მეფის სახელს ატარებს:

• თამარის რეზიდენცია: კლდის სიღრმეში გამოკვეთილია ოთახების კომპლექსი, რომელსაც "თამარის სენაკს" უწოდებენ. გადმოცემით, აქ ჩერდებოდა დედოფალი ვარძიაში სტუმრობისას.
• თამარის ცრემლები: ეს არის ბუნებრივი წყარო, რომელიც კლდის სიღრმეში, წყალსაცავში წვეთ-წვეთად მოედინება. წყალი საოცრად სუფთა და ცივია. ლეგენდის თანახმად, ეს არის თამარის ნამდვილი ცრემლები, რომლებიც მან ბასიანის ბრძოლის წინ ქართველი მეომრებისთვის დაღვარა.

5. თამარის ნამდვილი საფლავის საიდუმლო

არსებობს ისტორიული ვერსია, რომ თამარ მეფის საიდუმლო დაკრძალვა სწორედ ვარძიას უკავშირდება.

• ამბავი: მემატიანის ცნობით, თამარის გარდაცვალების შემდეგ (1213 წ.), მისი ნამდვილი საფლავის დასამალად, თბილისიდან ერთდროულად შვიდი კუბო გაასვენეს ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში. ერთ-ერთი ვერსიით, თამარი ფარულად სწორედ ვარძიის კლდეებში, საიდუმლო აკლდამაში დაკრძალეს, რათა მტერს მისი საფლავი არ შეეურაცხყო.

რა ისტორიული განძი ინახებოდა ამ კლდეში ნაკვეთ ქალაქში თამარის ეპოქაში?

თამარ მეფის ეპოქაში (საქართველოს „ოქროს ხანაში“) ვარძია არა მხოლოდ სამხედრო ბაზა, არამედ ქვეყნის ერთ-ერთი უმდიდრესი კულტურული, საგანმანათლებლო და რელიგიური ცენტრი იყო. მას „სამეფო მონასტრის“ სტატუსი ჰქონდა, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ის უშუალოდ სამეფო კარის მფარველობის ქვეშ იმყოფებოდა და იქ უნიკალური სახელმწიფო და საეკლესიო სიმდიდრე იყრიდა თავს.

აი, რა ძირითადი ისტორიული განძი და ფასეულობები ინახებოდა ვარძიაში თამარის ეპოქაში:

1. ბასიანის ბრძოლის ნადავლი და რუქნადინის დროშა

ბასიანის საქვეყნოდ ცნობილ ბრძოლაში (1202 წელს) გამარჯვების შემდეგ, ქართველებმა მტერს უზარმაზარი სიმდიდრე წაართვეს.

• რუქნადინის დროშა: თურქ-სელჩუკთა სულთნის მთავარი სახელმწიფო დროშა, რომელიც ბრძოლის ველზე შალვა ახალციხელმა ჩამოაგდო, თამარ მეფემ პირადად შესწირა ვარძიის ღვთისმშობლის ხატს. ეს დროშა საუკუნეების განმავლობაში ინახებოდა მონასტერში, როგორც ქვეყნის ძლევამოსილების სიმბოლო.
• ოქროულობა და ძვირფასი თვლები: ბრძოლიდან წამოღებული ოქროს ჭურჭლისა და ძვირფასეულობის დიდი ნაწილი ვარძიის მონასტრის ფონდს გადაეცა.

2. ვარძიის ღვთისმშობლის სასწაულმოქმედი ხატი

ეს იყო მონასტრის უმთავრესი სულიერი განძი, რომელსაც თამარ მეფე და ქართველი მეომრები განსაკუთრებულადეთაყვანებოდნენ.

• ხატის მოჭედილობა: ხატი დაბრძანებული იყო მთავარ ტაძარში. ის მთლიანად ოქროთი, ვერცხლითა და უძვირფასესი თვლებით (მარგალიტებით, ლალებით) იყო მოჭედილი. ქართველებს სჯეროდათ, რომ სწორედ ამ ხატის მფარველობით იმარჯვებდნენ ომებში.

3. უმდიდრესი სამეფო ბიბლიოთეკა და ხელნაწერები

ვარძიაში მოქმედებდა იმ დროისთვის უზარმაზარი სკრიპტორიუმი (წიგნთსაცავი და გადამწერთა სახელოსნო).

• ოქრომკედით ნაქარგი წიგნები: აქ ინახებოდა უნიკალური ქართული ხელნაწერები, სახარებები და ფილოსოფიური ტრაქტატები. წიგნების ყდები ხშირად ძვირფასი ლითონებითა და მინანქრით (ტიხრული მინანქარი) იყო დამზადებული.
• ვეფხისტყაოსნის ვერსია: არსებობს ვარაუდი, რომ შოთა რუსთაველის პოემის ერთ-ერთი ადრეული, მდიდრულად ილუსტრირებული ხელნაწერი სწორედ ვარძიის წიგნთსაცავში ინახებოდა, რადგან თავად რუსთაველი ამ რეგიონიდან (მესხეთიდან) იყო.

4. თამარ მეფის პირადი ძღვენი და სამკაულები

თამარი ხშირად სტუმრობდა ვარძიას და ყოველი მოსვლისას მონასტერს დიდ შემოწირულობებს უტოვებდა.

• სამეფო ჭურჭელი: ეკლესიის საგანძურში ინახებოდა ოქროსა და ბროლის ბარძიმები (საზიარებელი თასები), ძვირფასი საცეცხლურები და ოქრომკედით მოქარგული სასულიერო პირთა შესამოსელები, რომლებიც მეფის კარზე მზადდებოდა.

რა ბედი ეწია ამ განძს?

საუკუნეების განმავლობაში ვარძია ბევრჯერ გაიძარცვა. უდიდესი ტრაგედია 1551 წელს მოხდა, როდესაც სპარსეთის შაჰ-თამაზმა ციხე-ქალაქი აიღო. იმდროინდელი სპარსი მემატიანეები გაოგნებულები წერდნენ, რომ მათ ვარძიიდან გაიტანეს იმდენი ოქრო, ვერცხლი და ძვირფასი ქვა (მათ შორის თამარის დროინდელი ხატები და რუქნადინის დროშა), რომ მის ტრანსპორტირებას კვირეები დასჭირდა, ხოლო უნიკალური ბიბლიოთეკა ადგილზევე დაწვეს.

როგორ მოახერხა შაჰ-თამაზმა ამ მიუვალი და დაცული ციხე-ქალაქის აღება (ღალატის ისტორია)

შაჰ-თამაზის მიერ 1551 წელს ვარძიის აღება ერთ-ერთი ყველაზე ტრაგიკული და სისხლიანი ფურცელია საქართველოს ისტორიაში, სადაც უდიდესი როლი შინაგამცემლობამ და კლდის ლაბირინთების გაცემამ ითამაშა. მიუვალი კლდე-ქალაქი, რომელიც საუკუნეების მანძილზე მედგრად უმკლავდებოდა მტერს, პირდაპირი იერიშით თითქმის აუღებელი იყო. [1, 2, 3]

აი, როგორ განვითარდა მოვლენები და როგორ მოხდა ღალატი ისტორიული წყაროების მიხედვით:

1. პოლიტიკური ფონი და ლუარსაბ I-ის წინააღმდეგობა

XVI საუკუნის შუა ხანებში ქართლის გმირი მეფე, ლუარსაბ I, პარტიზანული ომით სისხლს უშრობდა ირანის სეფიანთა იმპერიას. როდესაც შაჰ-თამაზი უზარმაზარი არმიით მესამედ შემოესია სამხრეთ საქართველოს, ქართული ლაშქრის ნაწილმა, დიდებულებმა და ბერებმა თავი სწორედ უსაფრთხო და კარგად მომარაგებულ ვარძიას შეაფარეს. [1, 2]

2. აუღებელი ციხე და ყიზილბაშთა უმწეობა

შაჰის ჯარები (ყიზილბაშები) ხეობიდან უტევდნენ კლდეს, თუმცა ქართველები ზემოდან ლოდებითა და ისრებით იგერიებდნენ მათ.

• სპარსელი ისტორიკოსებიც კი აღნიშნავდნენ, რომ ვარძიის გამოქვაბულები "ფუტკრის სკასავით" იყო განლაგებული, სადაც ყოველი სართული ახალ თავდაცვის ხაზს წარმოადგენდა.
• პირდაპირი იერიშები მარცხით სრულდებოდა და შაჰ-თამაზი აცნობიერებდა, რომ ძალისმიერად კლდეს ვერ დაიმორჩილებდა. მას სჭირდებოდა ინფორმაცია შიდა ლაბირინთებსა და ფარულ გზებზე.

3. ღალატის ისტორია: კლდის საიდუმლოების გაცემა

ტრაგედია დატრიალდა მაშინ, როდესაც ყიზილბაშების ბანაკში ადგილობრივი გამყიდველი (ერთ-ერთი ვერსიით, მესხი ფეოდალი ან ტყვე) გამოჩნდა.

• საიდუმლო გვირაბების გაცემა: მოღალატემ შაჰ-თამაზს ზუსტად მიუთითა და ასწავლა ის ფარული მიწისქვეშა გზები, გვირაბები და სავენტილაციო შახტები, რომლებიც კლდის უკანა მხრიდან, მთიდან შედიოდა ციხე-ქალაქის შიგნით.
• მოულოდნელობის ეფექტი: მტერმა თავდასხმის ძირითადი მიმართულება შეცვალა. სანამ ჯარის ნაწილი ფასადიდან ყურადღების გადასატანად იბრძოდა, შერჩეული სპარსელი მეომრები მოღალატის მიერ ნაჩვენები საიდუმლო გვირაბებით კლდის შიგნით, მეციხოვნეთა ზურგში შევიდნენ.

4. სასტიკი ბრძოლა გამოქვაბულებში

როდესაც მტერი მოულოდნელად შიდა სართულებზე აღმოჩნდა, თავდაცვის მთელი ერთიანი სისტემა მოიშალა. მიუხედავად ამისა, ქართველებმა იარაღი არ დაყარეს.

• ქართველი ისტორიკოსი ფარსადან გორგიჯანისძე აღწერს, რომ ხელჩართული, სასტიკი ბრძოლა პირდაპირ ვიწრო გამოქვაბულებსა და დერეფნებში გადავიდა.
• ბერები და მეომრები გმირულად დაიღუპნენ, მტერმა კი დაუნდობლად გაჟლიტა ციხეში მყოფი მოსახლეობა, მონასტერი კი ცეცხლს მისცა. [1, 2, 3]

ეს იყო უდიდესი დარტყმა, რადგან სწორედ ამ ღალატის შედეგად დაიკარგა XII საუკუნიდან დაცული უნიკალური სახელმწიფო განძი, მათ შორის ოქროსა და ფოლადის ჭიშკრები, ფასდაუდებელი ხელნაწერები და ვარძიის ღვთისმშობლის ხატი