სუმელა

სუმელას მონასტერი (ბერძნ. Μονή Παναγίας Σουμελά, თურქ. Sümela Manastırı) არის IV საუკუნის მართლმადიდებლური სამონასტრო კომპლექსი ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში, ტრაპიზონის პროვინციაში. იგი ზღვის დონიდან 1200 მეტრ სიმაღლეზე, ალთინდერეს ეროვნულ პარკში, ციცაბო შავ კლდეზეა გამოკვეთილი. მონასტერი ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთი უძველესი და არქიტექტურულად ყველაზე შთამბეჭდავი ძეგლია. 

ისტორია და ლეგენდები

• დაარსება: გადმოცემის თანახმად, მონასტერი ახ. წ. 386 წელს ათენელმა ბერებმა — ბარნაბემ და სოფრონიმ დააარსეს. მათ გამოქვაბულში ღვთისმშობლის ხატი იპოვეს
• სასწაულმოქმედი ხატი: მონასტერში საუკუნეების განმავლობაში ინახებოდა ლუკა მახარებლის მიერ დაწერილი ღვთისმშობლის ხატი. იგი 1923 წელს საბერძნეთში გადაასვენეს
• სახელწოდება: ბერძნული ვერსიით სახელი უკავშირდება სიტყვა "მელასს" (შავი) — კლდის ან შავი მთის გამო. ლაზური ვერსიით კი ის "სამებას" ნიშნავს
• მფარველობა: კომპლექსი ბიზანტიის, ტრაპიზონის იმპერიისა და ოსმალეთის სულთნების პერიოდშიც კი განსაკუთრებული პრივილეგიებით სარგებლობდა.

არქიტექტურა და შიდა სტრუქტურა

მონასტერი შედგება კლდეში გამოკვეთილი ცენტრალური ეკლესიისგან, რამდენიმე სამლოცველოსგან, სამზარეულოსგან, ბერების სენაკებისგან, სასტუმროსა და ბიბლიოთეკისგან.

განსაკუთრებით შთამბეჭდავია ბიბლიური სიუჟეტებით მოხატული უძველესი ფრესკები, რომლებიც კედლებსა და ჭერზე დღემდეა შემორჩენილი. ბოლო წლებში ჩატარებული მასშტაბური რესტავრაციის შედეგად, კომპლექსში ახალი საიდუმლო გვირაბები და მანამდე უცნობი სამლოცველოებიც აღმოაჩინეს.

სუმელას მონასტერს ძალიან მჭიდრო და საინტერესო ისტორიული კავშირები აქვს როგორც ლაზებთან, ისე ქართველთა სამეფოებთან. ტერიტორია, სადაც მონასტერი მდებარეობს, ისტორიული ჭანეთის (ლაზეთის) ნაწილია, ხოლო ბიზანტიისა და ტრაპიზონის იმპერიების პერიოდში ეს კავშირები კიდევ უფრო გაღრმავდა.

აქ მოცემული ისტორიული ფაქტები ამ კავშირს ადასტურებს:

ქართულ სამეფოებთან და სამთავროებთან კავშირი

• ტრაპიზონის იმპერიის დაარსება (1204 წელი): მონასტრის "ოქროს ხანა" უკავშირდება ტრაპიზონის იმპერიას. ეს სახელმწიფო თამარ მეფის უშუალო სამხედრო და ფინანსური მხარდაჭერით შეიქმნა. იმპერიის პირველი მმართველები, ალექსი და დავით კომნენოსები, თამარის ნათესავები (დების შვილები) იყვნენ და საქართველოში გაიზარდნენ.
• ქართველი მონარქების მფარველობა: ვინაიდან სუმელა ტრაპიზონის იმპერიის უმნიშვნელოვანესი სალოცავი იყო, მას დიდ ყურადღებას აქცევდნენ კომნენოსთა დინასტიის წარმომადგენლები, რომლებსაც დედების ხაზით ხშირად ქართველი (ბაგრატიონთა და ჯაყელთა) დედოფლები ჰყავდათ.
• მესხი დიდებულების შემოწირულობები: ისტორიული წყაროების მიხედვით, სამცხე-საათაბაგოს (მესხეთის) ათაბაგები და დიდებულები ხშირად სწირავდნენ ძვირფასეულობას, მიწებსა და ფულს სუმელას მონასტერს.

🏹 ლაზებთან (ჭანებთან) კავშირი

• ადგილობრივი მოსახლეობა: მონასტერი აშენებულია ისტორიულ ქალდიასა და ჭანეთში. საუკუნეების განმავლობაში ამ რეგიონის ძირითად მოსახლეობას, ბერძნებთან ერთად, გაქრისტიანებული ლაზები შეადგენდნენ. ისინი იყვნენ მონასტრის მრევლი, მშენებლები და დამცველები.
• სახელწოდების "ლაზური" ვერსია: მიუხედავად იმისა, რომ ოფიციალური ვერსიით "სუმელა" ბერძნული "მელას"-იდან (შავი) მოდის, არსებობს ძლიერი ლოკალური ვერსიაც. მეგრულ-ლაზურ ენაზე "სუმელა" პირდაპირ ნიშნავს "სამებას" (სუმი - სამი). რეგიონში დღესაც ბევრი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ მონასტრის სახელი სწორედ წმინდა სამებას უკავშირდება.
• სამხედრო დაცვა: ტრაპიზონის იმპერიის პერიოდში, მთაში მდებარე მონასტრების (მათ შორის სუმელას) უსაფრთხოება და გზების კონტროლი ხშირად ებარებოდათ ადგილობრივ მეომარ ლაზურ ტომებს, რომლებსაც იმპერატორები ამის სანაცვლოდ გადასახადებისგან ათავისუფლებდნენ.

🎨 კულტურული და არქიტექტურული კვალი

მონასტრის კედლის მხატვრობაში (ფრესკებში) და არქიტექტურულ სტილში მკაფიოდ იგრძნობა აღმოსავლურ-ქრისტიანული, კერძოდ, ქართული და კაპადოკიური საეკლესიო ხელოვნების გავლენა, რაც ტრაპიზონისა და საქართველოს სამეფოს მჭიდრო კულტურული ურთიერთობის შედეგი იყო.

ქართველი დედოფლების გავლენა ტრაპიზონის იმპერიის სამეფო კარზე — და შესაბამისად, რეგიონის უმნიშვნელოვანეს ცენტრებზე, როგორიც სუმელას მონასტერი იყო — საუკუნეების განმავლობაში უზარმაზარი და გადამწყვეტი აღმოჩნდა. ბაგრატიონთა და ჯაყელთა სახლის ქალები არა მხოლოდ დედოფლები, არამედ რეალური პოლიტიკური მოთამაშეები, რეგენტები და იმპერიის გადამრჩენელები იყვნენ.

ყველაზე გავლენიანი ქართველი დედოფლები და მათი როლი ტრაპიზონის ისტორიაში:

1. ანა ანახუტლუ (კომნენოსი) — დედოფალი, რომელმაც ტახტი სამხედრო ძალით აიღო

• ვინ იყო: ტრაპიზონის იმპერატორ ალექსი II-ისა და სამცხის ათაბაგ ბექა ჯაყელის ასულის, ჯიჯიყ (ეფემია) ჯაყელის ქალიშვილი. იგი ნახევრად ქართველი იყო, ცხოვრობდა საქართველოში და მონაზვნად იყო აღკვეცილი.
• გავლენა და გადატრიალება: 1341 წელს, როდესაც ტრაპიზონში პოლიტიკური კრიზისი დაიწყო, ადგილობრივმა ლაზურმა დიდებულებმა და ქართულმა ფრაქციამ ანა მონასტრიდან გამოიყვანეს და ტახტისთვის ბრძოლა დააწყებინეს.
• ქართული ჯარი: საქართველოს მეფე გიორგი V ბრწყინვალემ ანას დასახმარებლად ძლიერი ქართული ლაშქარი გაგზავნა. ანამ ქართული ჯარის დახმარებით ტრაპიზონი დაიკავა, კონსტანტინოპოლის მიერ დასმული მმართველი ჩამოაგდო და თავი იმპერატრიცად გამოაცხადა.

2. ჯიჯიყ (ეფემია) ჯაყელი — მესხი დიდებულების ძალაუფლება

• ვინ იყო: სამცხის ლეგენდარული ათაბაგის, ბექა I ჯაყელის ქალიშვილი და იოანე ჯაყელის და. იგი ცოლად გაჰყვა ტრაპიზონის იმპერატორ ალექსი II-ს.
• გავლენა: მისი დედოფლობის პერიოდში ტრაპიზონის სამეფო კარზე მესხური დინასტიის გავლენა პიკს აღწევდა. მან უზრუნველყო, რომ მისი შვილები (მათ შორის, მომავალი იმპერატორი ვასილი და ზემოთ ხსენებული ანა ანახუტლუ) მჭიდროდ ყოფილიყვნენ დაკავშირებულნი ქართულ პოლიტიკურ ელიტასთან. მისი მმართველობის დროს სუმელას მონასტერმა მესხეთისგან უამრავი საჩუქარი და მატერიალური მხარდაჭერა მიიღო.

3. გულქან (ევდოკია) ბაგრატიონი — იმპერიის სტაბილურობის გარანტი

• ვინ იყო: საქართველოს მეფე დავით IX-ის ასული და ბაგრატ V დიდის და. იგი ცოლად გაჰყვა ტრაპიზონის იმპერატორ მანუელ III-ს.
• გავლენა: გულქანის მზითვებში და დიპლომატიურ კავშირებში უდიდესი როლი ითამაშა ქართულმა მხარემ. ისტორიული წყაროების მიხედვით, იგი გამოირჩეოდა განსაკუთრებული სახელმწიფოებრივი ნიჭით. მისი შვილი, ალექსი IV, მოგვიანებით ტრაპიზონის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული მმართველი გახდა, რომელიც აქტიურად აფინანსებდა სუმელას მონასტრის ახალ ფრესკებსა და თავდაცვით ნაგებობებს.

4. თამარ ბაგრატიონი (ყაენ-ხათუნი) — დიპლომატიური ფარი

• ვინ იყო: საქართველოს მეფე ალექსანდრე I დიდის ქალიშვილი, რომელიც ცოლად გაჰყვა ტრაპიზონის უკანასკნელ იმპერატორ იოანე IV-ს.
• გავლენა: თამარი საოცარი სილამაზითა და პოლიტიკური ალღოთი იყო ცნობილი. როდესაც ოსმალეთის იმპერიის საფრთხე გაიზარდა, თამარმა და მისმა მეუღლემ შექმნეს ანტი-ოსმალური კოალიცია, რომელშიც ჩართეს როგორც საქართველო, ისე აკ-კოიუნლუს თურქმანული სახელმწიფო (მისი მმართველი უზუნ-ჰასანი თამარის დას, თეოდორას დაუმოყვრდა). თამარ დედოფალმა შეძლო და რამდენიმე ათწლეულით გადაავადა ტრაპიზონისა და მისი ქრისტიანული სიწმინდეების, მათ შორის სუმელას, დაცემა.

📌 რატომ ჰქონდათ მათ ასეთი გავლენა?

1. სამხედრო დამოკიდებულება: ტრაპიზონის იმპერიას არ ჰყავდა დიდი არმია. ბიზანტიური თუ ოსმალური საფრთხის დროს ისინი ყოველთვის საქართველოს (განსაკუთრებით სამცხე-საათაბაგოს) სამხედრო ძალას ეყრდნობოდნენ. ქართველი დედოფალი ამ სამხედრო ალიანსის გარანტი იყო.
2. ეროვნული იდენტობა: ტრაპიზონის მოსახლეობის დიდი ნაწილი ლაზები და ქართველური ტომები იყვნენ. ქართველი დედოფლები ადგილობრივი მოსახლეობისთვის "თავისიანებად" აღიქმებოდნენ, რაც მათ შიდა პოლიტიკურ ბრძოლებში უპირატესობას აძლევდა.

ქართველი დედოფლებისა და ქართულ სამეფოებთან მჭიდრო პოლიტიკური თუ კულტურული ალიანსის კვალი სუმელას მონასტრის მხატვრობაში (ფრესკებში), არქიტექტურულ ელემენტებსა და წერილობით არტეფაქტებში მკაფიოდ არის ასახული.

მიუხედავად იმისა, რომ საუკუნეების განმავლობაში ძეგლმა ბევრი დაზიანება განიცადა, კვლევები და შემორჩენილი მასალები ამ კავშირს რამდენიმე უმნიშვნელოვანესი დეტალით ადასტურებს:

1. ქართული საეკლესიო ხელოვნების (ასკეტური სტილის) გავლენა ფრესკებზე

სუმელას მთავარი კლდის ეკლესიის უძველეს ფრესკებზე (განსაკუთრებით მე-13 და მე-14 საუკუნეების ფენებზე) მკაფიოდ იგრძნობა აღმოსავლურ-ქრისტიანული (ქართულ-კაპადოკიური) მხატვრობის სტილი:

• მუქი, ასკეტური ფერები და მონუმენტურობა: კონსტანტინოპოლის კლასიკური, ნაზი ბიზანტიური სტილისგან განსხვავებით, სუმელას ფრესკები ხასიათდება უფრო მუქი, მიწისფერი ტონებით, მძაფრი კონტურებითა და ექსპრესიული სახეებით. ეს სტილი პირდაპირ ენათესავება იმავე ეპოქის ქართულ მონუმენტურ მხატვრობას (მაგალითად, ვარძიისა და ყინცვისის ფრესკებს)
• ადგილობრივი წმინდანების გამოსახულებები: ბიბლიური სიუჟეტების გარდა, ფრესკებზე გამოსახულნი არიან აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთსა და სამცხეში პატივდებული წმინდანები, რაც რეგიონის ერთიანი კულტურული სივრცის მანიშნებელია. 
• ქართველი დედოფლების ქტიტორული (სამეტაპო) პორტრეტები
  ტრაპიზონის იმპერიაში მიღებული იყო ტაძრის კედლებზე იმპერატორებისა და დედოფლების (როგორც ქტიტორების, ანუ დამფინანსებლების) გამოსახვა.
  • ისტორიული ჩანაწერების მიხედვით, მონასტრის რამდენიმე კედელზე გამოსახული იყო ალექსი III-ისა და მისი ოჯახის წევრების პორტრეტები, სადაც ფრესკებზე ფიგურირებდნენ ქართული წარმოშობის დედოფლებიც (მათ შორის გულქან ბაგრატიონი და სამცხელი ჯაყელების ასულები).
  • სამწუხაროდ, მე-20 საუკუნის დასაწყისში, მონასტრის მიტოვების შემდეგ, ვანდალიზმის გამო ბევრი საერო პორტრეტი სახეების დონეზე ჩამოიფხიკა ან გადაიჩხაპნა.
  3. არტეფაქტები და ქართული წარწერები მონასტრის სიწმინდეებზე
  მონასტრის საგანძურში, რომელიც 1923 წლამდე არსებობდა, დაცული იყო უამრავი ძვირფასი ნივთი, რომლებსაც პირდაპირი კავშირი ჰქონდა ქართულ სამყაროსთან:
  • ქართული ოქრომჭედლობის ნიმუშები: სამცხე-საათაბაგოს ათაბაგები (ჯაყელები) მონასტერს რეგულარულად სწირავდნენ ძვირფასი თვლებით მოჭედილ ჯვრებს, ბარძიმებსა და ხატის პერანგებს. ამ ნივთებზე ხშირად დატანებული იყო ასომთავრული ან ნუსხური ქართული წარწერები, სადაც მომხსენებელი (მაგალითად, ბექა ჯაყელი ან მისი ოჯახი) ღვთისმშობელს მფარველობას სთხოვდა.
  • საიმპერატორო სიგელები (ხრისობულები): მონასტრის არქივში ინახებოდა ტრაპიზონელი იმპერატორების ოფიციალური დოკუმენტები, სადაც მონასტრის კუთვნილ მამულებსა და საზღვრებზე იყო საუბარი. ამ დოკუმენტებში ხშირად ფიგურირებდა ქართული (ლაზური) ტოპონიმები და იმ ქართველი დიდებულების სახელები, რომლებიც მონასტრის მიწებს იცავდნენ.
  4. ხუროთმოძღვრული მსგავსება საქართველოზე

  თავად სუმელას კომპლექსის არქიტექტურული გადაწყვეტა — კლდეში ნაკვეთი ეკლესიები, საიდუმლო გასასვლელები და ტერასული განლაგება — ძალიან ჰგავს სამხრეთ საქართველოს კლდეში ნაკვეთ ძეგლებს, კერძოდ ვარძიასა და ვანის ქვაბებს. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ამ რეგიონებში ერთი და იგივე სამშენებლო ტრადიციისა და გამოცდილების მქონე ოსტატები (მათ შორის ადგილობრივი ლაზები) მუშაობდნენ.

  დღესდღეობით სუმელას უნიკალური საგანძურის ნაწილი საბერძნეთში (ათენის ბიზანტიურ მუზეუმშია) ინახება.

რა ბედი ეწია სუმელას უძველეს საგანძურს?

1923 წელს, თურქეთსა და საბერძნეთს შორის მოსახლეობის იძულებითი გაცვლის (ლოზანის საზავო ხელშეკრულების) შემდეგ, ბერებმა მონასტერი ნაჩქარევად დატოვეს. წასვლის წინ მათ უძვირფასესი სიწმინდეები და არტეფაქტები მონასტრის მახლობლად, წმინდა ბარბარეს სამლოცველოს მიწისქვეშა საიდუმლო სამალავში დამარხეს.

• სიწმინდეების გადარჩენა (1930 წელი): საბერძნეთის მაშინდელმა პრემიერ-მინისტრმა ელეფთერიოს ვენიზელოსმა თურქეთის მთავრობისგან ოფიციალური ნებართვა მიიღო საგანძურის წამოსაღებად. მამა ამბროსიუსმა, რომელიც ერთ-ერთი უკანასკნელი ბერი იყო, იმოგზაურა სუმელაში, იპოვა სამალავი და არტეფაქტები ათენში ჩაიტანა.
• ახალი სუმელა საბერძნეთში: გადარჩენილი უმნიშვნელოვანესი სიწმინდეები, მათ შორის ლუკა მახარებლის მიერ დაწერილი ღვთისმშობლის ხატი, იმპერატორ მანუელ III კომნენოსის წმინდა ჯვარი (რომელშიც ცხოველმყოფელი ჯვრის ნაწილია ჩატანებული) და უძველესი სახარებები დღეს დაცულია ჩრდილოეთ საბერძნეთში (მაკედონიაში), ქალაქ ვერიასთან მდებარე ახალ სუმელას მონასტერში.
• ათენის ბიზანტიური მუზეუმი: საგანძურის ნაწილი, მათ შორის ძვირფასი ოქრომჭედლობის ნიმუშები, ხელნაწერები და სამოსელი, ათენის მუზეუმებშია გამოფენილი. თურქეთში, ტრაპიზონის მუზეუმში, მხოლოდ რამდენიმე ხელნაწერი და ყოველდღიური მოხმარების საგანი დარჩა.

ლაზი მკვლევარების თანამედროვე ხედვა მონასტრის იდენტობაზე

თანამედროვე ლაზი ინტელექტუალები და ისტორიკოსები სუმელას მონასტერს განიხილავენ არა მხოლოდ როგორც ბერძნულ კულტურულ მემკვიდრეობას, არამედ როგორც ისტორიული ლაზეთის (ჭანეთის) განუყოფელ ნაწილს.

• მშენებლები და ხელოსნები: ლაზი მკვლევარები ხაზს უსვამენ, რომ რეგიონის გეოგრაფიული და ეთნიკური სპეციფიკიდან გამომდინარე, მონასტრის მშენებლობა, კლდეში გამოკვეთა და საუკუნეების განმავლობაში მისი შენარჩუნება შეუძლებელი იქნებოდა ადგილობრივი ლაზი ხელოსნების გარეშე. ისინი შავი ზღვისპირეთის საუკეთესო კალატოზებად და ხუროებად ითვლებოდნენ.
• "სუმელა" თუ "სუ-მელა"? ენათმეცნიერულ დონეზე ლაზი ავტორები აქტიურად უჭერენ მხარს ვერსიას, რომ სახელი ქართულ-ზანური ძირიდან მოდის. მათი განმარტებით, "სუმ-ელა" (ან "სუმ-ალე") ადგილობრივ დიალექტზე "სამების ადგილს" ნიშნავს. ისინი მიუთითებენ, რომ ბერძნულმა ენამ უბრალოდ მოახდინა ადგილობრივი ტოპონიმის ადაპტაცია ("პანაგია სუმელა" — სუმელას ღვთისმშობელი).
• კულტურული ტურიზმი და თვითმყოფადობა: დღესდღეობით, თურქეთში მცხოვრები ლაზებისთვის სუმელა რეგიონალური სიამაყის სიმბოლოა. ისინი ცდილობენ, რომ ოფიციალურ ტურისტულ მარშრუტებში მონასტერი წარმოჩნდეს არა როგორც "უცხოური/ბერძნული" ანკლავი, არამედ როგორც რეგიონის მკვიდრი, ქრისტიანული პერიოდის ლაზური მოსახლეობის კულტურული მემკვიდრეობა.

გია ყანჩელი და კინომუსიკა

 გია ყანჩელი მეოცე და ოცდამეერთე საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი ქართველი კომპოზიტორია, რომლის შემოქმედებამაც ქართულ და მსოფლიო კინემატოგრაფში სრულიად ეპოქალური კვალი დატოვა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი მსოფლიოში ცნობილია თავისი გრანდიოზული სიმფონიური და კამერული ნაწარმოებებით, ფართო აუდიტორიის გული მან სწორედ კინოსა და თეატრისთვის შექმნილი გენიალური, სევდიანი და ამავდროულად ნათელი მელოდიებით მოიგო.

ყანჩელის კინომუსიკა არასოდეს ყოფილა ფილმის უბრალო ფონი — ის ყოველთვის გვევლინებოდა კინოსურათის თანაავტორად, დამოუკიდებელ პერსონაჟად და ემოციურ ღერძად.

საკულტო ფილმები და მუსიკალური შედევრები

გია ყანჩელმა მუსიკალურად გააფორმა ათეულობით საკულტო ფილმი, რომელთა შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია რეჟისორებთან — გიორგი დანელიასთან, ელდარ შენგელაიასთან და ლანა ღოღობერიძესთან თანამშრომლობა. 

• „არ დაიდარდო!“ (1968) და „მიმინო“ (1977) — გიორგი დანელიას ამ ფილმებში გაჟღერებული მელოდიები (მათ შორის ცნობილი „ყვითელი ფოთლები“) ნამდვილ ხალხურ ჰიტებად იქცა. 
• „შერეკილები“ (1973) — ელდარ შენგელაიას ამ შედევრისთვის ყანჩელის მიერ დაწერილი ვალსი და სიმღერა „ის აქ არის“ ქართული კინომუსიკის მწვერვალია.  
• „ცისფერი მთები ანუ დაუჯერებელი ამბავი“ (1983) — ფილმის აბსურდულ და სატირულ ატმოსფეროს ყანჩელის ირონიული, თუმცა ღრმა მუსიკალური პროლოგი და თემები სრულყოფილებას სძენს.  
• „არაჩვეულებრივი გამოფენა“ (1968) — ელდარ შენგელაიას კიდევ ერთი ფილმი, სადაც მუსიკა ზუსტად გადმოსცემს ხელოვანის შინაგან ტრაგედიასა და სევდას.  
• „ქინ-ძა-ძა!“ (1986) — გიორგი დანელიას ანტიუტოპიური ფანტასტიკა, სადაც ყანჩელმა მინიმალისტური, უცნაური და გენიალური ჟღერადობა შექმნა.  
• „როცა აყვავდა ნუში“ (1972) — ლანა ღოღობერიძის დრამა, რომლის მელოდიებიც ახალგაზრდულ სულსკვეთებასა და დრამატიზმს ასახავს.  
• „პასპორტი“ (1990) და „მძევლები“ (2017) — სხვადასხვა თაობის ფილმები, სადაც კომპოზიტორის ხელწერა თანაბრად მძლავრი და ემოციურია.  

ყანჩელის კინომუსიკის მთავარი მახასიათებლები

• სევდისა და სიხარულის სინთეზი: მის მუსიკას ხშირად უწოდებენ „ღიმილს ცრემლებს შორის“. ტრაგიკული და კომიკური ელემენტები მასში ისეა შერწყმული, როგორც თავად ცხოვრებაში.
• პაუზის გენია (დუმილი): ყანჩელი მიიჩნევდა, რომ დუმილი მუსიკის ნაწილია. მისი კინომუსიკა ხშირად იწყება ჩურჩულით, ნაზი აკორდით, რასაც მოჰყვება მძლავრი ემოციური აფეთქება.
• საერთაშორისო აღიარება: საბჭოთა სივრცის გარდა, მისი მუსიკა ჟღერს უცხოურ კინოშიც (მაგალითად, ჟან-ლუკ გოდარის ფილმებში).
• 33 მინიატურა: სიცოცხლის ბოლო წლებში კომპოზიტორმა კინოსა და თეატრისთვის დაწერილი საუკეთესო მელოდიები ფორტეპიანოს, ვიოლინოსა და კლარნეტისთვის სპეციალურ ციკლად — „მინიატურებად“ გააერთიანა, რომლებიც დღეს მსოფლიოს წამყვან სცენებზე სრულდება. 

გია ყანჩელის კინომუსიკა გასცდა ეკრანებს, შეიძინა დამოუკიდებელი სიცოცხლე და იქცა ქართული კულტურული იდენტობის განუყოფელ ნაწილად

"ოქროს საწმისი"

 ფესტივალი ოქროს საწმისი 

ფესტივალი, რომელიც გაიმართა 2023წ. მარტი-მაისის თვეებში თსუ ნეოგრეცისტიკის და ბიზანტინისტიკის ინსტიტუტის მიერ  საბერძნეთის საელჩოს ხელშეწყობით. ფესტივალის ფარგლებში გაიმართა სხვადასვხა აქტივობები, მათ შორის მოსწავლეთა კონფერენცია. მასში მონაწილეობდა 10/11 კლასების ჩემი სამი მოსწავლე - ანი ხუციშვილი, ლამან ისმაილოვა და ანა იასეშვილი. მათ დაწერეს საინტერესო მოხსენებები თემაზე: 
1. ბერძნები საქართველოში ავტ. ანი ხუციშვილი

2. თავისუფლებისათვის მებრძოლი ბერძენი ქალები - მანტო მავროგენუსი და ლასკარინა ბუბულინა. ავტ: ანა იასეშვილი

3.თავისუფლებისათვის მებრძოლი ბერძენი გმირი ალექსანდრე იფსილანტისი. ავტ: ლამან ისმაილოვა. 

მოსწავლეები დაჯილდოვდნენ სიგელებით და ფასიანი სიმბოლური საჩუქრებით. 

კონფერენციის საუკეთესო თემები შევიდა სპეციალურად ამ აქტივობისათვის გამოცემულ პატარა წიგნში. ნაკრებში მოხვდა ჩემი ორი მოსწავლის ანა იასეშვილის და ლამან ისმაილოვის თემები. 

  

ანა ხუციშვილი და ლამან ისმაილოვა საბერძნეთის ელჩის და ნეოგრეცისტიკის ინსტიტუტის დირექტორის ლევან გიგინეიშვილის გარემოცვაში.

  

წყარო: https://app.bookcreator.com/books/ISJKMnkvRTeod2V83geh2Q/gfG_2cirRM6097Cw8paU6A

5 ა კლასის მოსწავლეთა ნამუშევრების გამოფენა.

ეს პროექტი პირველად განხორციელდა პანდემიის დროს 2020/2021 სასწ. წელს, მაშინ როცა ჩემი სადამრიგებლო კლასი პირველად ჩავიბარე და დღეს უკვე დიდები - 11 კლასში გადასული გოგო-ბიჭები არიან. ეს ის პერიოდია, როცა სახლში ვისხედით ჩაკეტილები.  პირველად დავიწყეთ Teams- გაკვეთილები. ერთ დღეს, სრულიად შემთხვევით შევედი ხატვის მასწავლებლის ჯგუფში და აღმოვაჩინე ჩემი ბავშვების საოცარი ნიჭი. სათითაოდ დავათალიერე ხატვის მასწავლებლისთვის გადაგზავნილი დავალებები. იმდენად ბევრი ნამუშევარი მომეწონა, რომ გადავწყვიტე ხატვის მასწავლებელთან შეთანხმებით, პირველი ონლაინ-გამოფენა მომეწყო მათთვის. საოცარი მოტივაცია წამოვიდა მათგან.  ყველას უნდოდა საკუთარი ნამუშევრის გამოფენა. ვინახავ დიდი სიყვარულით მათი ბოლო ზარისთვის. მახსოვს, ძალიან ხალისით რომ ხატავდნენ. ყველას უნდოდა სოციალურ სივრცეში თავის გამოჩენა. სამწუხაროდ, ყველა ვერ შემორჩა აქამდე კლასის კოლექტივს, ზოგს სხვადასხვა პირობების გამო მოუწია სხვა სკოლაში გადასვლა. ასევე, წლების განმავლობაში შემოგვემატა სხვა სკოლიდან მოსული ბავშვები, როგორც ხდება ხოლმე. თუმცა ძირითადი ბირთვი მაინც კლასშია. ამ გამოფენით შთაგონებულმა სკოლაში როცა დავბრუნდით პერსონალური გამოფენები მოვუწყე ჩემებს. აღმოჩნდა რომ კლასში საუკეთესო სამი მხატვარი მყავდა,  მერე შემოემატნენ კიდევ სხვები. მე-9 კლასის ბოლოს დაახლოებით 6-7 მოსწავლე კარგად ხატავდა.  "მხატვრების კლასს" ვეძახდი ხოლმე ცოტა მოგვიანებით. 

დაამზადე საქართველოს დროშა..

დღემდე ჩემი საყვარელი პროექტი. პროექტი E-twinning-ში, რომელსაც მანამდე ჰქონდა სასკოლო, სამუზეუმო (ქალაქ რუსთავში) და ფეისბუქ ტყუპისცალი პროექტები. ჩატარდა დიდი აჟიოტაჟით და მოტივაციით. ჩაერთო საქართველოს მრავალი რეგიონი. მონაწილეობდა მინიმუმ საქართველოს 20-მდე სკოლა სხვადასხვა რეგიონიდან. იყო ძალიან საინტერესო. მადლობა ყველას ამ პროექტის ხელშეწყობისთვის.

 

"The living heritage of Mount Athos" - "ათონის მთის ცოცხალი მემკვიდრეობა"

საერთაშორისო პროექტი - "The living heritage of Mount Athos" , რომელშიც მონაწილეობდა 5 ქვეყნის - საქართველოს, საბერძნეთის, კვიპროსის, რუმინეთის, სერბეთის - 8 სკოლა.

პროექტი განხორციელდა ESEP პლატფორმაზე. შეიქმნა ინტერნაციონალური სამუშაო ჯგუფები. მთელი სამუშაო გაიყო 4 სფეროდ. 

1. ჯგუფი მუშაობდა თემაზე: "ათონის მთის ისტორია" 

2 ჯგუფი მუშაობდა თმაზე: "მონასტრების არქიტექტურა და ხელოვნება"

3 ჯგუფი მუშაობდა თემაზე: " ბერების ყოველდღიური ცხოვრება (ლოცვა, შრომა, გალობა)"

4 ჯგუფი მუშაობდა თმაზე: "ათონის ნ/კ-ის ბუნებრივი გარემო და მისი დაცვა". 

თითოეულმა ჯგუფმა შექმნა თემის შესაბამისი საერთო პრეზენტაცია. ყველა სკოლას ჰქონდა პრეზენტაციაში სამუშაოდ დათმობილი საკუთარი ადგილი და თემა რამდენიმე  სლაიდის სახით. 

მოსწავლეებმა შეიძინეს მრავალმხრივი თეორიული ცოდნა ათონის მთის შესახებ,. მათ კარგად გაიაზრეს, რომ ათონის წმინდა მთა კაცობრიობის ერთ-ერთი ყველაზე უნიკალური ცოცხალი მემკვიდრეობაა, რომელიც 1000 წლის შემდეგაც უცვლელია. ის არის ქართველთათვის დიდებული ისტორიული ფენომენი. ის არის ცოდნის არქივი, სადაც მონასტრის ბიბლიოთეკები ათასობით უძველეს არტეფაქტსა და დოკუმენტს შეიცავს, რომლებიც ფასდაუდებელია მსოფლიო ისტორიისთვის. ყველა აქტივობა რომელიც მომზადდა და განხორციელდა პროექტის ფარგლებში, საჭიროებდა კვლევას. ასეთ თემაზე  ინფორმაციის მოძიებასა და გაზიარებაში დრომ შუმჩნევლად ჩაიარა. მოსწავლეებმა შექმნეს მრავალი ციფრული რესურსი და ითანამშრომლეს უცხოელ თანატოლებთან და გაიუმჯობესეს კომპიუტერული ტექნოლოგიების უნარი და უცხო ენის ცოდნა. 

ჩვენ, ყველამ ერთად უკეთ გავიაზრეთ ამ დიდი მემკვიდრეობის შენარჩუნების მნიშვნელობა როგორც საქართველოსთვის, ასევე, მსოფლიოსთვის.

მადლობა ჩვენს პარტნიორებს პროექტის საინტერესოდ და წარმატებით განხორციელებისთვის.

ჩემმა მოსწავლეებმა (სულ 10 მოსწავლე გოგონა) მოიძიეს ათონის მთის წარმოშობის ისტორია და ქართველი მამების კვალი ამ საქმეში. მათ აღმოაჩინეს, რომ ჩვენს წინაპრებს უდიდესი ღვაწლი მიუძღვით ათონის მთის იმ სახით ჩამოყალიბებაში, როგორიც დღეს არის. .

ყველამ ერთად გავარკვიეთ, რომ ათონის მთაზე პირველი ქართველები ჯერ კიდევ მე-8 საუკუნეში გამოჩენილან. ვნახეთ, როგორია ნახევარკუნძულის ფიზიკურ-გეოგრაფიული მდებარეობა,  კონკრეტულად რა ადგილას მდებარეობს ივერთა მონასტერი. გავარკვიეთ, რომ დღეს ნ/კ-ზე 20 დიდი სამონასტრო თემი არსებობს. გავარკვიეთ, რომ ივერონს მე-14 საუკუნიდან ფლობენ და მართავენ  ბერძნები.  საუკეთესო პერიოდში ათონის მთაზე 180-მდე მონასტერი ყოფილა. მას გადაუტანია მრავალი დარბევა ჯვაროსნების, თურქ-სელჩუკთა მხრიდან. არაერთი ქართველი მამა გაჟლეტილა ან მონებად გაუყიდიათ, არაერთხელ გაუძარცვიათ მონასტერი, რომელიც ათონის მთაზე უდიდესი სიმდიდრით გამოირჩეოდა.  დაარსების დღიდან თითქმის მე-17 საუკუნებმდე, იმ დროსაც კი, როცა ივერონს ქართველები აღარ ფლობდნენ, ქართველ მეფეთა და დიდ მთავართა მხრიდან შესაწირავი არ მოჰკლებია.  ივერთა მონასტრის დაარსებიდან მე-20 საუკუნის მე-2 ნახევრამდე ქართველი ბერების ნაკადი ათონზე  არ შეწყვეტილა. მხოლოდ მცირე პერიოდი - მე-20 საუკუნის 50-ანი წლებიდან 1995 წლამდე საქართველოს ჰქონდა ათონთან კავშირის წყვეტა, რადგან სსრკ-ს ეპოქაში საზღვრები იყო ჩაკეტილი და ვერ გადიოდნენ ქართველები ქვეყნის გარეთ. დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, 1995 წლიდან კვლავ დაიძრა ქართველთა ტალღა ათონის მთაზე. 

ჩემმა მოსწავლეებმა შექმნეს ქართველ წმინდანთა ნახატები, რომელიც აქაურმა მონასტერმა შემოგვინახა. სხვა შემთხვევაში არ გვეცოდინებოდა მათი სახეებიც კი. ასევე, შექმნეს პოსეტრები, მოაწყეს გამოფენა და გაარკვიეს, რომ ათონის მთის სახელი მუდმივად ცოცხალია ქართველთა ხსოვნაში.

 

ეს არის მოსწავლეების მიერ შექმნილი ქართველ წმინდანთა ნახატები:

ექვთიმე მთაწმინდელი თორნიკე ერისთავიიოანე მთაწმინდელი (ექვთიმეს მამა)

საქართველოში არსებობს გეოგრაფიული ადგილი ახალი ათონი აფხაზეთში, ქალაქ სოხუმის მახლობლად. სადაც დიდი მონასტერი დააარსეს ათონის მთის წმინდა პანტელეიმონის სახელობის მონასტრის ბერებმა. ეს მოხდა იმ დროს, როცა საქართველო დაპყრობილი იყო რუსეთის იმპერიის მიერ. მონასტერი დაარსებულია იბერიის მთის ძირში, სადაც ქრისტეს ერთ-ერთი მოციქულის - სვიმონ კანანელის საფლავია. მის მშენებლობას მფარველობდა თვით რუსეთის მაშინდელი იმპერატორი - ალექსანდრე III-ს.

ასევე, შუაგულ ქართლში არსებობს ადგილი, რომელსაც მონასტერთა სიმრავლის გამო უწოდეს "პატარა ათონი" პირველი დიდი ათონისაგან განსხვავებით. ეს არის ადგილი ქართლში - მდინარე ძამის ხეობაში, სადაც დედათა და მამათა 90-მდე დიდი და პატარა მონასტერი არსებობს.

კვლევა-ძიების პროცესში აღმოვაჩინეთ, რომ ივერონის სახელწოდების სხვა ტაძრებიც არსებობს  მსოფლიოში. მაგალითად, სერბეთის ივერონი: (იხილეთ ვიდეო.)

 

 აღმოვაჩინეთ ბერძენი მხატვარი ნიკოს ბოუკოუვალასი, რომელმაც შექმნა თორნიკე ერისთავის ნახატი და ფიქრობს კომიქსების გაკეთებას ქართველ მხედართმთავარზე. მას ეს იდეა მოსვლია ბერძენი კომპოზიტორის ფარია ფარაჯის მუსიკის მოსმენის შემდეგ, რომელმაც ასევე მიუძღვნა მუსიკა ბიზანტიურ სტილში თორნიკე ერისთავს - ათონის მთის ივქრთა მონასტრის დამაარსებელს.  (მოისმინეთ მუსიკა.) 

Nikolaos Boukouvalas (ნიკოლას ბოუკოუვალასი)

Tornike was a monk at Mount Athos when the palace asked him to aid Bardas Phokas in crushing the rebellion of Bardas Skleros. Having renounced his former life of violence, Tornike only relectantly agreed, under pressure by his fellow monks. After he completed his quest, he returned to mount Athos and founded the Monastery of Iviron ("of the Georgians"). It stand there to this day, although now it's inhabited by mostly Greek and Russian monks. (თორნიკე ათონის მთაზე ბერი იყო, როდესაც სასახლემ სთხოვა, ბარდას ფოკას დახმარებოდა ბარდას სკლეროსის აჯანყების ჩახშობაში. ძალადობრივი ცხოვრების წარსულზე უარის თქმის შემდეგ, თორნიკემ თანამოძმეების ზეწოლის გამო უხალისოდ დათანხმდა. თავისი ძიების დასრულების შემდეგ, ის ათონის მთაზე დაბრუნდა და დააარსა ივერონის („ქართველთა“) მონასტერი. ის დღემდე იქ დგას, თუმცა ახლა მასში ძირითადად ბერძენი და რუსი ბერები ცხოვრობენ.) (იხ. ნახატი)

დღეისათვის  ათონის მთას  ძალიან ბევრი მომლოცველი ჰყავს საქართველოდანაც, რომლებიც ეწევიან  ლოცვის პარალელურად საკვლევ-საძიებო სამუშაოებს.  აქ ძალიან ბევრი რამ შეუსწავლელი და გასარკვევია. იმედია მათი შრომა ბევრ სიახლეს შეგვატყობინებს ქართველთა მოღვაწეობის შესახებ ათონის მთაზე.  (იხ. ქვემოთ მოცემული ვიდეო) 

 პროექტის ფარგლებში ასევე შეიქმნა საინტერესო მართლმადიდებლური კალენდარი. ყველა მონაწილე ქვეყნის და სკოლის მიერ კალენდარში შეტანილი იქნა მათ ქვეყანაში მნიშვნელოვანი მართლმადიდებლური მონასტრები.

Collaborative Orthodox Heritage Calendar автор: Sanja Nikolic

მოსწავლეებისთვის ძალიან სახალისო აღმოჩნდა ელექტრონული თამაშები ნეტიკეტზე  -   ინტერნეტში ქცევის წესებზე და  ასევე, სახალისო იყო მათთვის პროექტის თემაზე Kahoot - პლატფორმაზე თამაში.

 

ეს ჩემი მოსწავლეების მიერ თამაშის დროს მიღებული შედეგებია. 

    

ყველაზე დიდი აქტიურობა და ხალისი მაინც პროექტის ლოგოზე მუშაობამ გამოიწვია. ეს ჩვენი მოსწავლეების  მიერ ხელოვნური ინტელექტის დახმარებით შექმნილი ლოგოებია. იხილეთ არტსტეპის პლატფორმაზე გამოფენა.   ელექტრონულ საგამოფენო სივრცეში წარმოდგენილი.

 

ბავშვებმა მონაწილეობა მიიღეს საშობაო და სააღდგომო აქტივობებში. ასევე პროექტის დასრულებისას - საბოლოო შეფასებაში.  აღნიშნეს, რომ მოეწონათ სამუშაო და სურვილი გამოთქვეს, მომავალში ახალ პროექტში მუშაობისთვის მზადყოფნაში. 

პროექტის -"The living heritage of mounts Atfos" - ერთ-ერთი ხელმძღვანელი Socrates Vasiopoulos  ამ პროექტის შთაგონებით ორდღიანი ვიზიტით ეწვია ათონის წმინდა მთას, მოილოცა სხვადასხვა მონასტერი, მოახდინა წმიდა მთიდან ონლაინ-ჩართვა. სამწუხაროდ, "მიზეზთა გამო სხვათა სა სხვათა", მე ვერ მოვხვდი აღნიშნულ კადრში. მხოლოდ ვემესიჯებოდი  საერთო ჯგუფში კოლეგებს. 

ბატონმა სოკრატე ვასილოპულოსმა, პროექტის დამფუძნებელმა ივერონის მონასტერში, წმინდა მარიამ ღვთისმშობლის კარიბჭის ცნობილ ხატთან მიახლებისას პროექტის ყველა მონაწილე მასწავლებელი მოიხსენია ლოცვებში და ინდივიდუალური სანთელი აუნთო თითოეულ მათგანს.  გულწრფელი  მადლობა მას ამისთვის...

   

პროექტის კოორდინატორი ბატონი სოკრატე ვასილოპულოსი ათონის მთიდან დაბრუნდა მრავალ ფოტოთი, რომელიც გაგვიზიარა ყველას ფოტოალბომის საშუალებით
აი, ასეთია დღეს  ათონის წმინდა მთა, სადაც აქამდე ფეხი არ დაუდგამს ქალს და სადაც ბერები ისე ცხოვორობენ და ლოცულობენ დღემდე, როგორც ბიზანტიის ეპოქაში

ფოტოალბომი - პილიგრიმობა ათონის მთაზე.

პროექტმა მიიღო ხარისხის ნიშანი:  

     

ქართული ენციკლოპედია - საშვილიშვილო საქმე...

 ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის საიტი  შექმნილა. აქ შეგიძლიათ მოიძიოთ ენციკლოპედიის ნებისმიერი ტომი ან რომელიმე ერთი საკითხი. შეგიძლიათ ჩამოტვირთოთ ინფორმაცია და გამოიყენოთ. კარგი რესურსია სწავლების პროცესში. მთავარი სამეცნიერო საბჭოს საპატიო თავმჯდომარე ჩვენი პატრიარქი ყოფილა, ასევე სამეცნიერო საბჭოსა და სარედაქციო საბჭოში შედიან ძალიან ცნობილი, ამაგდარი და ღვაწლმოსილი პიროვნებები - სახელებს აღარ ჩამოვთვლი. მადლობა მის შემქმნელებს - დიდი შრომა გაუწევიათ. აქვე ვიტყვი, რომ ჯერ დასრულებული არ არის და იმედია, მალე დასრულდება. წარმატებები ვსუსურვოთ...