იოსებ რატილი (ნამდვილი სახელი: იოზეფ ნავრატილი; 1840–1912) იყო ჩეხი მომღერალი (ტენორი), ლოტბარი და ფოლკლორისტი, რომელმაც უდიდესი როლი ითამაშა ქართული ხალხური მუსიკალური საგანძურის გადარჩენასა და განვითარებაში. პრაღის კონსერვატორიის დამთავრების შემდეგ იგი ევროპის წამყვან ოპერებში მღეროდა, თუმცა 1880 წელს გასტროლებით ეწვია თბილისს, სადაც ქართული კულტურით მოიხიბლა და საქართველოში სამუდამოდ დასახლდა. [1, 2, 3, 4, 5]
მისი კავშირი საქართველოსთან და მთავარი დამსახურებები რამდენიმე მნიშვნელოვან ასპექტს მოიცავს:
- „ქართული ხოროს“ ხელმძღვანელობა: 1885 წლიდან იოსებ რატილი სათავეში ჩაუდგა ლადო აღნიაშვილის მიერ დაარსებულ ხალხური სიმღერის პირველ პროფესიულ გუნდს — „ქართულ ხოროს“. მისი ლოტბარობით, 1886 წლის 15 ნოემბერს გუნდმა პირველი საჯარო კონცერტი გამართა, რამაც საზოგადოებაში ნამდვილი ფურორი გამოიწვია. [1, 2, 3]
- სიმღერების ნოტებზე გადატანა: რატილი პირველი იყო, ვინც აკადემიური მუსიკალური განათლების წყალობით, 30-ზე მეტი ქართული ხალხური სიმღერა (მათ შორის „დიამბეგო“, „ალილო“, „გურული ოდელია“, „ცანგალა და გოგონა“) ნოტებზე ჩაწერა და დაამუშავა. ამით მან ხელი შეუშალა ზეპირსიტყვიერად გადაცემული მარგალიტების დაკარგვას. [1, 2]
- მუსიკალური განათლება და კვალი: მის გუნდში იზრდებოდნენ შემდგომში ქართული კლასიკური მუსიკის ფუძემდებლები, მათ შორის ძმები ივანე და ზაქარია ფალიაშვილები. იგი აგრეთვე იყო საქართველოს მუსიკალური საზოგადოების საპატიო თავმჯდომარე. [1, 2]
იოსებ რატილს ახლო მეგობრობა და თანამშრომლობა აკავშირებდა ილია ჭავჭავაძესთან და აკაკი წერეთელთან, რომლებიც მის საქმიანობას აქტიურად უჭერდნენ მხარს. მუსიკოსი გარდაიცვალა თბილისში და დაკრძალულია კუკიის სასაფლაოზე. მისი ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ 1983 წელს რეჟისორმა გიორგი კალატოზიშვილმა გადაიღო მხატვრული ფილმი „გმადლობთ, რატილი!“. [1, 2, 3, 4]
იოსებ რატილისა და ილია ჭავჭავაძის ურთიერთობა
ილია ჭავჭავაძე იოსებ რატილის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური, გავლენიანი და ერთგული მხარდამჭერი იყო. მათი კავშირი სცდებოდა უბრალო ნაცნობობას და ნამდვილ შემოქმედებით თანამშრომლობაში გადადიოდა. [1]
- მორალური და მედიამხარდაჭერა: 1886 წლის 15 ნოემბერს, როდესაც რატილის ხელმძღვანელობით „ქართულმა ხორომ“ პირველი საჯარო კონცერტი გამართა, ილია ჭავჭავაძე დარბაზში იჯდა. კონცერტით აღფრთოვანებულმა ილიამ საკუთარ გაზეთ „ივერიაში“ ვრცელი, საქებარი რეცენზია გამოაქვეყნა, რითაც საზოგადოებას ანსამბლის უდიდესი ეროვნული მნიშვნელობა დაანახვა. [1]
- ფინანსური და მატერიალური დახმარება: გუნდს მუდმივად ჰქონდა სახსრების პრობლემა. ილია, როგორც „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ თავმჯდომარე, რატილს ხშირად უყოფდა ორგანიზაციის ფართს სარეპეტიციოდ და ეხმარებოდა რეგიონალური ტურნეების ორგანიზებაში. [1]
- იდეური თანხვედრა: ილია მიიჩნევდა, რომ ეროვნული თვითშეგნების გაღვიძებისთვის ხალხური სიმღერის სცენაზე გამოტანა გადამწყვეტი იყო. რატილში მან დაინახა პროფესიონალი, რომელსაც შეეძლო ეს იდეა რეალობად ექცია, ამიტომ მას ყოველთვის „ქვეყნის მოყვარულ და პატიოსან კაცად“ ახასიათებდა.
კრიტიკა „ევროპული ყაიდის“ გამო
მიუხედავად დიდი აღიარებისა, რატილის მოღვაწეობა უთანხმოებების გარეშე არ წარმართულა. მას, როგორც ევროპული მუსიკალური განათლების მქონე ხელოვანს, ქართველი კრიტიკოსებისა და ფოლკლორისტების ნაწილი ხშირად აკრიტიკებდა.
- მრავალხმიანობისა და კილოების დარღვევა: ქართული ხალხური მუსიკა ეფუძნება სპეციფიკურ, ტრადიციულ იმპროვიზაციასა და უნიკალურ სამხმიანობას. რატილი კი, როდესაც სიმღერებს ნოტებზე გადაიტანდა, მათ ევროპული კლასიკური მუსიკის კანონებს (მაჟორულ-მინორულ სისტემას) უქვემდებარებდა. კრიტიკოსები ამტკიცებდნენ, რომ ამით სიმღერებს „ქართული სული“ აკლდებოდა და ისინი ევროპულ რომანსებს ემსგავსებოდა.
- აკადემიური სიმკაცრე იმპროვიზაციის ნაცვლად: ტრადიციული ქართველი მომღერლები მიჩვეულნი იყვნენ თავისუფალ შესრულებას. რატილმა კი გუნდში მკაცრი აკადემიური დისციპლინა, დირიჟორისადმი მორჩილება და ნოტების ზუსტი მიყოლა მოითხოვა. ბევრი მიიჩნევდა, რომ ეს ზღუდავდა ხალხური სიმღერის ბუნებრივ დინებას.
- რატილის პოზიცია: თავად ჩეხი მუსიკოსი ამ კრიტიკას პრაგმატულად პასუხობდა. მას კარგად ესმოდა, რომ ნოტებზე ფიქსაციის გარეშე ეს სიმღერები საერთოდ გაქრებოდა, ხოლო სცენაზე აკადემიური წესრიგის გარეშე მრავალკაციანი გუნდის მართვა შეუძლებელი იქნებოდა. დრომ აჩვენა, რომ მისმა მიდგომამ — თუნდაც მცირე კომპრომისების ფასად — გადაარჩინა ის საგანძური, რომელსაც მოგვიანებით უკვე მისმა მოსწავლეებმა (მაგალითად, ზაქარია ფალიაშვილმა) მეცნიერული და ავთენტური სახე დაუბრუნეს.
ფილმი „გმადლობთ, რატილი!“ 1983 წელს გადაიღო ცნობილმა რეჟისორმა გიორგი (ტიტე) კალატოზიშვილმა. ეს არის ბიოგრაფიული მუსიკალური დრამა, რომელიც კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ და ჩეხოსლოვაკიური მხარეების ერთობლივი პროდუქტია. [1, 2]
- კულტურული შოკი და სიყვარული: სიუჟეტი ასახავს იმ მომენტს, როდესაც სამშობლოში არაღიარებული ოპერის მომღერალი იოზეფ ნავრატილი გასტროლებით თბილისში ჩამოდის. იგი იმდენად იხიბლება ქართული ხალხური სიმღერით, მრავალხმიანობითა და სტუმართმოყვარეობით, რომ უარს ამბობს ევროპულ კარიერაზე და ცხოვრების მომდევნო 30 წელს საქართველოს სწირავს. [1, 2]
- ეპოქალური სახეები: ფილმში ნაჩვენებია რატილის ურთიერთობა 1880-იანი წლების ქართულ ინტელიგენციასთან. ჩანს, თუ როგორ უჭერდნენ მას მხარს ეროვნული მოძრაობის ლიდერები და რა სირთულეების გადალახვა უწევდა პირველი პროფესიული გუნდის — „ქართული ხოროს“ ჩამოსაყალიბებლად. [1, 2]
- აქტუალური კრიტიკა: სურათში არ არის მიჩუმათებული ის დისკუსიებიც, რომლებზეც წინა წერილში ვისაუბრეთ. ნაჩვენებია შემოქმედებითი დაპირისპირება იმ ფოლკლორისტებთან, რომლებიც შიშობდნენ, რომ ევროპული განათლების მქონე ლოტბარი ქართულ მუსიკას „გააევროპელებდა“.
- სამსახიობო ანსამბლი: რატილის როლს ჩეხი მსახიობი ვიტ ოლმერი ასრულებს, ფილმში ასევე მონაწილეობენ ცნობილი მსახიობები იმედო კახიანი და კირა ანდრონიკაშვილი. [1, 2]
იოსებ რატილის ჩამომავლები ჩეხეთში არ დაბრუნებულან — მათ საქართველოში გააგრძელეს ცხოვრება და მათი ოჯახი თბილისის საზოგადოების განუყოფელ ნაწილად იქცა. [1]
რატილი საქართველოში დაოჯახდა, მისი მეუღლე ნატალია (ნატა) სოხაძე იყო და მათ შეეძინათ შვილები, რომლებმაც ცხოვრება თბილისს დაუკავშირეს. საინტერესოა რამდენიმე ფაქტი მისი შთამომავლების შესახებ: [1]
- თბილისური კერა: რატილის ოჯახი ათეულობით წლის განმავლობაში ცხოვრობდა თბილისში, დღევანდელი ძმები ზუბალაშვილების ქუჩაზე (ყოფილი მთაწმინდის ქუჩა), სადაც მუსიკოსის გარდაცვალების შემდეგაც მისი შვილები და შვილიშვილები ბინადრობდნენ. ეს სახლი თბილისელი ინტელიგენციის ერთ-ერთი შეხვედრის ადგილი იყო. [1]
- ინტეგრაცია ქართულ კულტურაში: იოსებ რატილის შვილები და მომდევნო თაობები სრულად გაქართველდნენ. მათ შეინარჩუნეს მამის მიერ დამკვიდრებული გვარი (რატილი და არა ორიგინალური ჩეხური ნავრატილი). [1, 2]
- შთამომავლების ბედი: წლების განმავლობაში რატილის შვილიშვილები და შვილთაშვილები თბილისში მოღვაწეობდნენ სხვადასხვა სფეროში (მათ შორის ინჟინერიასა და პედაგოგიკაში). მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა პერიოდში და შემდგომ წლებში ოჯახს მატერიალურად საკმაოდ გაუჭირდა და მათი ისტორიული სახლიც ავარიულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა, ისინი სამშობლოდ ყოველთვის საქართველოს მიიჩნევდნენ. [1]
ამრიგად, იოსებ რატილმა საქართველს არა მხოლოდ თავისი შემოქმედება დაუტოვა, არამედ აქ დააფუძნა საგვარეულო, რომლის წევრებიც დღესაც ქართული საზოგადოების ნაწილნი არიან.
იოსებ რატილის პირადი არქივის ბედი და მისი ოჯახის კავშირი ჩეხეთის სახელმწიფოსთან კიდევ ერთი თვალსაჩინო მაგალითია იმისა, თუ როგორ დააფასა ორმა ქვეყანამ მისი ღვაწლი.
- პირადი არქივის გადარჩენა: ათეულობით წლის განმავლობაში რატილის უნიკალურ არქივს — მის მიერ ხელით ჩაწერილ ნოტებს, ილია ჭავჭავაძესთან, აკაკი წერეთელსა და სხვა მოღვაწეებთან მიმოწერას, პირად ნივთებსა და ფოტოებს — მისი თბილისელი შთამომავლები საკუთარ სახლში უფრთხილდებოდნენ. მოგვიანებით, ეს ფასდაუდებელი მასალა (მათ შორის უნიკალური ნოტები, სადაც პირველად დაფიქსირდა ქართული სიმღერები) დაცვისა და მეცნიერული შესწავლის მიზნით გადაეცა საქართველოს თეატრის, მუსიკის, კინოსა და ქორეოგრაფიის სახელმწიფო მუზეუმს („ხელოვნების სასახლე“), სადაც იგი დღესაც სათუთად ინახება.
- ჩეხეთის საელჩოს ჩართულობა: საქართველოში ჩეხეთის რესპუბლიკის საელჩოსთვის იოსებ რატილი ორ ქვეყანას შორის კულტურული ხიდის უმთავრესი სიმბოლოა. საელჩო აქტიურად თანამშრომლობს მუსიკოსის თბილისელ შთამომავლებთან. დიპლომატიური წარმომადგენლობა პერიოდულად აფინანსებს და მართავს საიუბილეო საღამოებს, გამოფენებსა და კონცერტებს.
- საფლავის მოვლა: სწორედ ჩეხეთის საელჩოსა და თბილისის მერიის ერთობლივი ძალისხმევით მოხდა კუკიის სასაფლაოზე (კათოლიკეთა უბანში) მდებარე იოსებ რატილის საფლავის რესტავრაცია და მოწესრიგება, რაც ოფიციალური ჩეხური დელეგაციების ვიზიტისას ხშირად ხდება პატივისგების ადგილი.
იოსებ რატილის ისტორია არის იშვიათი მაგალითი იმისა, თუ როგორ შეიძლება ერთმა ადამიანმა სრულიად უცხო ქვეყანაში დაიმკვიდროს მეორე სამშობლო და მისი შთამომავლები დღესაც ამაყობდნენ როგორც ჩეხური ფესვებით, ისე ქართული იდენტობით.
