ნიკოლოზ (ტატო) ბარათაშვილი (1817–1845) — გენიალური ქართველი პოეტი, ქართული რომანტიზმის მწვერვალი და ფუძემდებელი. მიუხედავად იმისა, რომ სულ რაღაც 27 წელი იცოცხლა და სიცოცხლეში მისი არცერთი ლექსი არ დაბეჭდილა, მან რევოლუციური გარდატეხა მოახდინა ქართულ პოეზიაში. [1]
ბიოგრაფია და ოჯახი
- დაბადება: 1817 წლის 4 დეკემბერი, თბილისი, გაღარიბებული არისტოკრატის ოჯახი. [1]
- მშობლები: მელიტონ ბარათაშვილი (იმპერატორის მოხელე, თარჯიმანი) და ეფემია ორბელიანი (ერეკლე II-ის შვილიშვილი, გრიგოლ ორბელიანის და). [1, 2]
- განათლება: თბილისის კეთილშობილთა (კლასიკური) გიმნაზია, სადაც მისი მასწავლებელი სოლომონ დოდაშვილი იყო. [1]
- ტრაგედია: გიმნაზიიდან კოჭლობის გამო ვერ ჩაირიცხა სამხედრო სამსახურში, ხოლო ოჯახის გაკოტრების გამო — ვერ გააგრძელა სწავლა რუსეთის უნივერსიტეტში.
- გარდაცვალება: 1845 წლის 21 ოქტომბერი, განჯა (აზერბაიჯანი), ავადმყოფობისგან (ავთვისებიანი ციებ-ცხელება) მარტოობაში.
- საფლავი: 1893 წელს მისი ნეშტი გადმოასვენეს დიდუბის პანთეონში, ხოლო 1938 წლიდან განისვენებს მთაწმინდის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში. [1]
შემოქმედება და ძირითადი თემები
ბარათაშვილის პოეტური მემკვიდრეობა სულ 40-მდე ლექსსა და ერთ პოემას მოიცავს, თუმცა თითოეული მათგანი შედევრია:
- "მერანი": ქართული ლიტერატურის სიმბოლო, რომელიც გამოხატავს ადამიანის დაუცხრომელ სწრაფვას თავისუფლებისა და პროგრესისკენ, ბედისწერასთან ბრძოლას.
- "ფიქრნი მტკვრის პირას": ფილოსოფიური ლირიკის ნიმუში ადამიანის ამქვეყნიურ დანიშნულებასა და სიცოცხლის ამაოებაზე.
- "ბედი ქართლისა": ისტორიული პოემა, რომელიც ეხება კრწანისის ტრაგედიას და განიხილავს საქართველოს პოლიტიკური ორიენტაციის უმნიშვნელოვანეს საკითხს.
- სატრფიალო ლირიკა: "ცისა ფერს", "თავადის ჭავჭავაძის ასულს ეკატერინეს" — ეძღვნება მის დიდ სიყვარულს, ეკატერინე ჭავჭავაძეს.
ხსოვნა
თბილისში, ჩახრუხაძის ქუჩა №17-ში, მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის მემორიალური სახლ-მუზეუმი. ასევე, მის სახელს ატარებს თბილისის ერთ-ერთი ცენტრალური ხიდი, ქუჩა და მიწისქვეშა ავტოსადგური. [1, 2]
ნიკოლოზ ბარათაშვილის პირადი ბარათები (წერილები) ქართული ეპისტოლური ჟანრის საგანძურია. სულ შემორჩენილია მისი 17 წერილი, რომელთა უმეტესობაც გაგზავნილია მეგობრისა და ნათესავის, გრიგოლ ორბელიანისადმი, ასევე მამისა და დებისადმი.
ეს წერილები გვაჩვენებს სრულიად სხვა, „ცოცხალ ტატოს“ — იუმორით სავსეს, მახვილგონიერს, ხანდახან მწარედ მოქირთამეს, მაგრამ ამავე დროს, ღრმად მარტოსულსა და სევდიანს.
რატომ არის ეს წერილები საინტერესო?
- თბილისური ბომონდის კულუარები: წერილებში ბარათაშვილი აღწერს თბილისის საზოგადოებრივ ცხოვრებას, მეჯლისებს, თეატრს, შეხვედრებს ეკატერინე ჭავჭავაძესთან და იმ დროის ცნობილ სახეებთან.
- მეტყველების სტილი: წერილები დაწერილია ძალიან თავისუფალი, ცოცხალი ენით. პოეტი ხშირად იყენებს თბილისურ ჟარგონებს, რუსულ და ფრანგულ ფრაზებს, რაც გვიჩვენებს იმ პერიოდის თბილისელი არისტოკრატების ყოველდღიურ მეტყველებას.
ცნობილი ფრაზები და ეპიზოდები წერილებიდან
- ბედისწერასა და მარტოობაზე (მაიკო ორბელიანისადმი):
„კაცად მაშინ ხარ საქებარი, თუ ამ წუთისოფელს იმას არ დაუთმობ, რაც შენს სულს ამაღლებდეს...“ — აქ კარგად ჩანს მისი ფილოსოფიური ხედვა, რაც „მერანშიც“ აისახა. მას მიაჩნდა, რომ ადამიანი ბედს არ უნდა დაემორჩილოს.
- თბილისელ ქალებსა და სიყვარულზე (გრიგოლ ორბელიანისადმი):
ტატო ხშირად ხუმრობდა თბილისელ თავადისქალებზე. ერთ-ერთ წერილში წერს, რომ გოგონები ისე გაერთნენ ევროპული მოდითა და ფრანგული კადრილით, რომ „ქართულად მოლაპარაკე ქალი თბილისში სანთლით საძებარი გახდაო“. - ეკატერინე ჭავჭავაძეზე:
ერთ წერილში იგი გულახდილად აღწერს მეჯლისს, სადაც ეკატერინე ნახა, და ამბობს, რომ მისი სილამაზე და შარმი ყველას ატყვევებდა, თავად კი შორიდან, ჩუმად ტკბებოდა ამ სანახაობით, რადგან იცოდა, რომ მათ შორის სოციალური ბარიერი გადაულახავი იყო. - „ობლობის“ განცდა განჯაში:
სიცოცხლის ბოლო თვეებში, როცა განჯაში გადასახლდა სამსახურის გამო, მამას სწერდა: „აქაურობა ისე მწყინს, რომ არ ვიცი, რა ვქნა. არც მეგობარი, არც ნაცნობი... მარტოობა მ კ ლ ა ვ ს“. ეს წერილები სავსეა სამშობლოსა და თბილისის მონატრებით.
1. ნაწყვეტები ეკატერინე ჭავჭავაძეზე: „მსხვერპლი ტრფიალებისა“
ბარათაშვილი ეკატერინეზე უიმედოდ და თავდავიწყებით იყო შეყვარებული. გრიგოლ ორბელიანისადმი მიწერილ წერილებში (რომელიც ეკატერინეს ნათესავი იყო) ტატო ხან ხუმრობით, ხანაც ღრმა სევდით საუბრობს მასზე.
ნაწყვეტი წერილიდან (1840 წ.):
„ახლა ჩემს საქმეებს გკითხავ: მოგეხსენება ჩემი მსხვერპლი ტრფიალებისა! კატერინა ჯერ კიდევ ყვავის, კიდევ აცოფებს ყოველთა თბილისის ჭაბუკთა... და მეც, შენი ერთგული მონა, შორიდან ვუცქერ, ვსტკბები და ვსტირი ჩემსა უბედურებასა!“
ბარათაშვილმა წინასწარ იცოდა, რომ ღარიბი და კოჭლი პოეტი სამეგრელოს მომავალი მთავრის, დავით დადიანის მეუღლისთვის (რომელზეც ეკატერინე 1843 წელს დაქორწინდა) შესაფერისი წყვილი ვერ გახდებოდა.
ეკატერინეს გათხოვების შემდეგ (და მარიამ ორბელიანისადმი):
„...სად არის ახლა ჩვენი კატერინა? ის ახლა სამეგრელოს მთავრის კალთაში ზის და ჩვენ აღარც კი გვიგონებს! აი, წუთისოფლის ტრიალი! ვინ იფიქრებდა, რომ ის მშვენიერი ვარდი თბილისისა სამეგრელოს უდაბურ ტყეებში გადაინერგებოდა? მაგრამ ჩემი გული მაინც იქ არის, სადაც ის არის.“
2. მეგობრები და „სულიერი ობლობა“
მიუხედავად იმისა, რომ ტატო თბილისური ახალგაზრდობისა და ინტელიგენციის წრის ცენტრი იყო, მას მუდმივად ტანჯავდა განცდა, რომ მეგობრებს მისი ბოლომდე არ ესმოდათ. მისი საუკეთესო მეგობრები (ლევან მელიქიშვილი, დიმიტრი ყიფიანი) ხშირად კარიერით ან პირადი საქმეებით იყვნენ დაკავებულნი, რის გამოც პოეტი თავს მიტოვებულად გრძნობდა.
განსაკუთრებით მძაფრია მისი წერილი მაიკო ორბელიანისადმი (1843 წ.), რომელიც ქართული პროზის შედევრადაა აღიარებული. მასში სიტყვა-სიტყვითაა ახსნილი, რას ნიშნავს ბარათაშვილისეული „სულიერი ობლობა“:
„სული ეძებს სულსა, რათა ეზიაროს მას. მაგრამ ვაი იმას, ვინც მარტოა წუთისოფელში! შენ იცი, მაიკო, ჩემი ხასიათი: მე არ შემიძლია ვიყო ბედნიერი, თუ ჩემს გარშემო სხვებიც არ არიან ბედნიერნი. მაგრამ ჩემს მეგობრებს სხვა საზრუნავი აქვთ. მათთვის ცხოვრება მხოლოდ მატერიალურია, ჩემთვის კი — სულიერი.“
ნაწყვეტი იმავე წერილიდან (მარტოობის ფორმულა):
„მიკვირს, რატომ ჰგონიათ ადამიანებს, რომ თუ კაცი მარტო არ ზის ოთახში, ის ობოლი არ არის? კაცი შეიძლება ათას ხალხში იყოს, მაგრამ სულით კი საშინლად ობლად გრძნობდეს თავს. აი, ე
